تاملی درمواجهه بلقیس و سلیمان در قرآن

تاملی درمواجهه بلقیس و سلیمان در قرآن
(عقلانیت زمینی – اقتدار آسمانی)

آیت الله محمد سروش محلاتی

برش های متن

سلیمان هرچند پیامبری معصوم است ولی در قران با اقتدار و سلطنت بی مانندی معرفی شده است . و در ماجرای بلقیس ، جلوه هایی از این اقتدار ظهور کرد :

✅اقتدار سلیمان چنان است که اگر پرنده کوچکی (هدهد) در جایگاه خود حضور نیابد ، بلافاصله با قَسَم مکرر ، تهدید به “عذاب و شکنجه ” یا “ذبح و قتل” میشود مگر دلیل قانع کننده برای غیبت خود داشته باشد : لاعذبنه او لاذبحنه ،در این ادبیات شائبه رحمت و رافت در برابر تخلف احتمالی رعیت دیده نمیشود .

✅در اقتدار سلیمانی ساقط کردن نظام شرک آلود در سبا یک وظیفه الهی است حتی اگر انان متعرض موحدان نباشند ، پیام سلیمان این است که در برابر او تسلیم شده و انقیاد داشته باشند :
“الا تعلوا علیّ و اتونی مسلمین” ،
بقول علامه : سلیمان نگفت تسلیم خدا شوید : الا تعلوا علی الله ! یعنی علاوه بر قبول توحید ، قبول قدرت سلیمان هم مطرح بود .

✅در اقتدار سلیمانی ، پس از دعوت به بلقیس به تسلیم ، نه تنها هدیه ملکه (که بجهت بررسی اوضاع فرستاده بود)را نمیپذیرد ، بلکه ان را اهانت تلقی نموده و انها را به اشغال کشورشان و اخراج از سرزمینشان با خفت و خواری تهدید میکند : فلناتینهم بجنود … و لنخرجنهم منها اذله یعنی اعلام جهاد ابتدایی میکند . (المیزان )

عقلانیت ملکه سایه جنگ و اشغال کشور را از ملت دور میکند و در حالی که اطرافیان اعلام امادگی برای درگیری نظامی با سپاه سلیمان دارند : نحن اولی قوه و اولوا باس شدید، ولی بلقیس تسلیم این فضا نمیشود و توضیح میدهید که تجربه نشان میدهد ورود نیروهای بیگانه کشور را نابود و مردم را به تباهی میاندازد ، پس حتی الامکان باید از جنگ دوری کرد : ان الملوک اذا دخلوا قریه افسدوها و جعلوا اعزه اهلها اذله

✅عقلانیت به همه انسانها و حتی مشرکان ، تسلیم در برابر حق میخشد و قدرت را در مسیر عدل و انصاف پیش میبرد ، بلقیس و مردم سبا مشرک و خورشید پرست بودند : وجدتها و قومها یسجدون للشمس ولی این مشرکانِ خردمند ، نه روابط داخلی شان و نه روابط خارجی شان ظالمانه نبود . و همین خردورزی بود که پس از آباد کردن زندگی دنیوی ، به توحید و سعادت آخروی انها انجامید .

✅نماد عقلانیت در حکومت سبا یک “زن” است که قدرت را بدست دارد و قران اینگونه فرمایی او را ستوده است ! چرا قران کریم که کتاب هدایت است جنسیت این حاکم را مطرح نموده است ؟ و چرا در برابر کسانی که حضور اجتماعی و سیاسی زنان را برنمیتافتند ، قران این ماجرا را با اب و تاب نقل میکند ؟ و چرا یک زنِ با تدبیر را در برابر یک پیامبرِ مقتدر ،چنان توصیف میکند که این عقلانیت زمینی در یک زن در برابر اقتدار آسمانی یک پیامبر اینقدر جاذبه داشته باشد ؟

متن کامل

مواجهه سلیمان و بلقیس از ماجراهای شنیدنی قرآن است که طی ۲۵ آیه حکایت شده است (سوره نمل آیه ۲۰ تا ۴۴)
در این قضیه هر کدام از سلیمان و بلقیس ، نماد یک جریان اند : سلیمان نماد اقتدار آسمانی است و بلقیس نماد عقلانیت زمینی
برای ما مهم است که این فرمانروای زن چگونه در برابر آن پیامبر مقتدر ظاهر گردید ؟

⭕️اقتدار آسمانی
سلیمان هرچند پیامبری معصوم است ولی در قران با اقتدار و سلطنت بی مانندی معرفی شده است . و در ماجرای بلقیس ، جلوه هایی از این اقتدار ظهور کرد :

✅اقتدار سلیمان چنان است که اگر پرنده کوچکی (هدهد) در جایگاه خود حضور نیابد ، بلافاصله با قَسَم مکرر ، تهدید به “عذاب و شکنجه ” یا “ذبح و قتل” میشود مگر دلیل قانع کننده برای غیبت خود داشته باشد : لاعذبنه او لاذبحنه ،در این ادبیات شائبه رحمت و رافت در برابر تخلف احتمالی رعیت دیده نمیشود .

✅در اقتدار سلیمانی ساقط کردن نظام شرک آلود در سبا یک وظیفه الهی است حتی اگر انان متعرض موحدان نباشند ، پیام سلیمان این است که در برابر او تسلیم شده و انقیاد داشته باشند :
“الا تعلوا علیّ و اتونی مسلمین” ،
بقول علامه : سلیمان نگفت تسلیم خدا شوید : الا تعلوا علی الله ! یعنی علاوه بر قبول توحید ، قبول قدرت سلیمان هم مطرح بود .

✅در اقتدار سلیمانی ، پس از دعوت به بلقیس به تسلیم ، نه تنها هدیه ملکه (که بجهت بررسی اوضاع فرستاده بود)را نمیپذیرد ، بلکه ان را اهانت تلقی نموده و انها را به اشغال کشورشان و اخراج از سرزمینشان با خفت و خواری تهدید میکند : فلناتینهم بجنود … و لنخرجنهم منها اذله یعنی اعلام جهاد ابتدایی میکند . (المیزان )

✅در سنت سلیمانی ، هدایت به توحید ، از راه نشان دادن اقتدار فوق العاده است لذا “تخت عظیم” ملکه را با چشم بهم زدنی جابجا میکند و از یمن به فلسطین میاورد : نکّروا لها عرشها ننظر اَتهتدی ام تکون من الذین لا یهتدون

⭕️عقلانیت زمینی
سبک و روش ملکه سبا نمادی از عقلانیت است :

✅حکومت او مبتنی بر خواست و رضایت مردم بود . مفسران تعبیر قران به ” تملکهم امراه ” را بمعنی نوعی فرمانروایی که هیچ کس به ان اعتراضی ندارد ، دانسته اند (شیخ طوسی در تبیان ، طبرسی در مجمع البیان )

✅این عقلانیت ملکه به برخورداری رهبر و کشور از همه امتیازات میانجامد : و اوتیت من کل شئ ، یعنی همه آنچه برای یک فرمانروایی بزرگ و موفق لازم بود مثل : عزم و حزم و بودجه کافی و سپاهیان آماده و همکاریِ شهروندان ، برای این ملکه آماده بود . (المیزان)

✅عقلانیت بلقیس اقتضا میکند که از استبداد به رای دوری کند لذا پیام سلیمان را در میان اطرافیان خود به شور و نظر خواهی میگذارد ، او نه فقط در این موضوع مردم را دخالت میدهد ، بلکه پیوسته در همه کارهای کشورش بر اساس عقل جمعی عمل میکرده است : ما کنت قاطعه امری حتی تشهدون

✅عقلانیت ملکه سایه جنگ و اشغال کشور را از ملت دور میکند و در حالی که اطرافیان اعلام امادگی برای درگیری نظامی با سپاه سلیمان دارند : نحن اولی قوه و اولوا باس شدید، ولی بلقیس تسلیم این فضا نمیشود و توضیح میدهید که تجربه نشان میدهد ورود نیروهای بیگانه کشور را نابود و مردم را به تباهی میاندازد ، پس حتی الامکان باید از جنگ دوری کرد : ان الملوک اذا دخلوا قریه افسدوها و جعلوا اعزه اهلها اذله

✅عقلانیت به همه انسانها و حتی مشرکان ، تسلیم در برابر حق میخشد و قدرت را در مسیر عدل و انصاف پیش میبرد ، بلقیس و مردم سبا مشرک و خورشید پرست بودند : وجدتها و قومها یسجدون للشمس ولی این مشرکانِ خردمند ، نه روابط داخلی شان و نه روابط خارجی شان ظالمانه نبود . و همین خردورزی بود که پس از آباد کردن زندگی دنیوی ، به توحید و سعادت آخروی انها انجامید .

✅نماد عقلانیت در حکومت سبا یک “زن” است که قدرت را بدست دارد و قران اینگونه فرمایی او را ستوده است ! چرا قران کریم که کتاب هدایت است جنسیت این حاکم را مطرح نموده است ؟ و چرا در برابر کسانی که حضور اجتماعی و سیاسی زنان را برنمیتافتند ، قران این ماجرا را با اب و تاب نقل میکند ؟ و چرا یک زنِ با تدبیر را در برابر یک پیامبرِ مقتدر ،چنان توصیف میکند که این عقلانیت زمینی در یک زن در برابر اقتدار آسمانی یک پیامبر اینقدر جاذبه داشته باشد ؟

♦️این موضوع مهم قرانی ، متاسفانه هنوز جای خود را در فقه ما باز نکرده و ما با این نگاه قرانی فاصله زیادی داریم .
در اینجا مولانا بهتر از دیگران ، به رمز و راز این قصه توجه کرده است و درخواست رحمت صد لایه برای بلقیس با ان عقل دارد ، عقلی که برای مردان الگو و نمونه است :
رحمت صد تو بر آن بلقیس باد
که خدایش عقل صد مرده بداد