حکمران اسلامی، به اندازه ای که قدرت دارد، پاسخگوست

آیت الله سیدضیا مرتضوی:

* ممکن است فردی عدالت شخصی داشته باشد و به ظاهر متدین و مومن باشد، اما رفتارها و تصمیمات او در جایگاه حاکمیت و حکومت، براساس عدالت نباشد، حال سوال این که آیا حکمرانی این فرد عادلانه است؟

* در ولایت، چه ولایت معصوم، چه ولایت فقیه، باید نسبت اختیار و قدرت با پاسخگویی و مسئولیت برابر باشد. اگر کسی بگوید ولایت شرعی یعنی اختیار داشتن و حرفی از پاسخگویی به مردم نزند، این نه شرعی است نه اسلامی.

*به هر اندازه ای که قلمرو اختیارات تعیین شود، قلمرو مسئولیت هم تعیین می شود.اگر کسی به ولایت مطلقه و فراقانونی و بالاتر از قانون اساسی قائل شد، باید به مسئولیت مطلقه و پاسخگو بودن مطلقه، یعنی پاسخگو بودن نسبت به همه اقدامات و عملکرد حکومت در برابر مردم هم ملتزم باشد. البته از نظر علمی، فراقانونی و بالاتر از قانون اساسی بودن ولایت فقیه مبنای علمی ندارد، چراکه به تعبیر شهید بهشتی، فراقانونی بودن یعنی دیکتاتوری و در قانون اساسی، حدود اختیارات نهادهای قانونی از جمله نهاد رهبری مشخص شده است.

* بر پایه منطق امیرمومنان در این خطبه، برای حاکم اسلامی اختیار و پاسخگویی باید متعادل و متلازم باشد. اما این که هنوز بعد از ۴۰ سال برخی مسئولان در مقام پاسخگویی، به دستهای پشت پرده حواله می دهند، فرار از پاسخگویی است. هرکس باید در مقابل اختیار و عملش پاسخگو باشد، وگرنه جامعه تباه خواهد شد

.* علی علیه السلام، در خطبه صفین، یعنی در میانه جنگ و حساس ترین شرایط، بالاترین دفاع را از حقوق مردم و آزادی بیان و نقد حاکم توسط مردم می کند و در پاسخ به یکی از شیفتگانش که از او تعریف می کند می گوید: مانند جابران و ظالمان با من سخن نگویید.

*متاسفانه در ادبیات ما، برخلاف نهج البلاغه فقط از مسئولیت مردم یا پاسخگویی مسئولان میانی سخن گفته می شود، اما درباره حقوق مردم و پاسخگویی حاکم اصلی و صاحب قدرت کمتر گفته می شود. در حالی که آن علی بود که به تعبیر معاویه، مردم را در برابر حاکم پررو می کرد، تربیت علی، مردم را در برابر حاکم شجاع و تربیت اموی، مردم را ساکت می کند. اما اینکه حاکم بدون مشورت و طبق نظر و تشخیص خودش تصمیم بگیرد سیره علوی نیست.

* علی از اطاعت مشروط از حکومت می گوید، یعنی وقتی حاکم تمام حقوق مردم را رعایت کرد، باید توقع اطاعت و حمایت از مردم داشته باشد، نه اینکه حاکم و کارگزارانش هرچه می خواهند بکنند و توقع داشته باشند مردم در هرشرایطی از آنها حمایت و اطاعت بکنند و برایشان بجنگند!

* اینکه در حکومتی تصمیمات اصلی پشت صحنه گرفته می شود نشان از عدم پاسخگویی حکومت دارد، یعنی تصمیم گیرندگان اصلی برای اینکه در مقابل مردم پاسخگو نباشند، تصمیم گیری را در غیاب مردم و افکار عمومی انجام می دهند.

*علی(ع) خطاب به عثمان، که حضرت را به فتنه گری و اختلاف انگیزی متهم می کرد، فرمود: ای عثمان! مگر چقدر از عمرت باقی مانده؟ کی می خواهی بفهمی که مردم چه می خواهند؟ چقدر مردم اعتراض و شورش کنند که بفهمی باید نادانهایی را که بر مردم حاکم کردی کنار بگذاری؟ به خدا قسم اگر یکی از کارگزاران حکومت در دورترین نقطه ظلمی بکند، تو در گناه او شریکی؛ چون او را تو منصوب کرده ای و پس از تخلفاتش هم عزلش نمی‌کند عثمان پس از شنیدن انتقادات علی علیه السلام، قانع شد و همانجا به حضرت برای عزل و نصب اختیارات کامل داد. اما پس از پایان جلسه مروان حکم به عثمان گفت، اگر یک نفر را بخاطر نظر مردم عزل کنی، مردم پررو می شوند و عثمان را از اصلاح حکومت منصرف کرد و نتیجه آن شورش مردم و قتل عثمان شد.همین مروان وقتی به خلافت رسید، به او گفتند تو که علی و فضائلش را می دانی چرا به علی فحاشی می کنی؟ مروان گفت می دانم، اما قدرت ما وابسته به بدگویی علی است.