درشرایطی که نهی از منکر هزینه دارد تکلیفی نیست
آیت الله محمد سروش محلاتی
به گزارش روابط عمومی«سایت اندیشه ما به نقل از کانال تلگرامی آیت الله محمد سروش محلاتی
استاد محمد سروش محلاتی در سومین شب عزاداری به مناسبت دهه اول محرم سخنرانی کوتاهی را ازطریق صفحه اینستاگرامی خود ارائه نمود که متن کامل سخنرانی ایشان تقدیم مخاطبان گرامی می گردد
حضور جاهلان خطرپذیر
جامعه ما جامعه‌ای منکرزده است چرا که کسانی که درصدد امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر برمی‌آیند کسانی هستند که غالباً درک درستی از این فریضه الهی ندارند و امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر جاهلانه، خود زمینه‌ای است برای اینکه که در جامعه منکر افزوده شود و گسترش پیدا کند. اگر این امر به معروف ونهی از منکرهای جاهلانه نباشد قهراً منکر به‌صورت طبیعی کاهش پیدا خواهد کرد. جهل در زمینه امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر می‌تواند آثار مخرب و فراوانی داشته باشد.
تشخیص درست وظیفه در مقام امر به معروف و نهی از منکر
یکی از موارد جهل این است؛ انسانی که خود را مهیا می‌کند برای اینکه منکری را از بین ببرد تشخیص درستی از این نداشته باشد که کجا باید اقدام کرد، کجا باید ایثار کرد و از خطر استقبال نمود و در چه مواردی انسان وقتی انسان احساس خطر می‌کند باید کناره‌گیری کند و وظیفه‌ای ندارد.
متأسفانه بسیاری از ما در اثر یک برداشت غلط فکر می‌کنیم در برابر هر منکری که قرار گرفتیم باید سینه‌چاک کنیم و درگیر شویم. آمادگی پیدا می کنیم در برابر منکرات، خطر و ضرر را بپذیریم. آیا واقعاً اسلام از ما خواسته در جامعه در برابر هر منکری آسیب‌ها را تحمل کنیم برای این که نهی‌ازمنکر کرده باشیم؟
دستوری که در سوره بقره هست این است: «وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ» یعنی خود را به هلاکت نیندازید. اسلام به ما اجازه نداده است به استقبال خطر برویم. اسلام به ما اجازه نداده است جان خودمان را در معرض خطر قرار بدهیم. با توجه به این دستور در مقام نهی از منکر نباید وقتی احتمال خطر وجود دارد به نهی از منکر بپردازیم.
امر به معروف ونهی از منکر هزینه بر دار واجب نیست
تفسیر این آیه شریفه را در مجمع البیان ملاحظه بفرماید مرحوم امین الاسلام. طبرسی توضیح می‌دهد می‌گوید از این آیه استفاده می‌شود در شرایطی که نهی‌ازمنکر برای ما هزینه دارد آسیبی متوجه ما می‌کند امربه‌معروف و نهی از منکر بر ما واجب نیست تکلیفی نداریم.
بعد این سؤال را مطرح می‌کند اگر در شرایطی خطر امربه‌معروف ونهی ازمنکر ساقط می‌شود پس چرا امام حسین (ع) از ضرر و از خطر استقبال کرد حضرت درصدد امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر بود تا مرز شهادت پیش رفت؟ مرحوم امین الاسلام طبرسی دو پاسخ ارائه می‌کند. پاسخ اول این است که شاید حضرت گمان نمی‌کرد چنین صحنه‌ای اتفاق می‌افتد و چنین خطراتی پیش می‌آید.
پاسخ دوم ایشان این است امام حسین (ع) می‌دانست خطر دارد ولی از طرف دیگر اگر اقدام نمی‌کرد باز هم این خطر در برابر حضرت بود چون تصمیم به قتل حضرت گرفته بودند حضرت را صبرا می‌کشتند همان کاری را که با مسلم‌بن‌عقیل کردند؛ لذا حضرت در دوران امر بین اینکه چگونه کشته شود شیوه شهادت باعزت را انتخاب کرد. به‌هرحال این مفسر بزرگوار حاضر نیست قبول کند که حتی در شرایط امام حسین (ع) اگر دوران امر بین این باشد که در اثر امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر خطری متوجه انسان شود مکلف به امربه‌معروف نیست باید از این امر صرف‌نظر کند من الان درصدد بحث از این موضوع نیستم. البته پاسخ‌های دیگری در این زمینه گفته شده از جمله اینکه در مواردی که مسئله مهم باشد انسان باید از شهادت استقبال کند ولی اصل این مطلب از نظر فقهی مسلم است.
نگاه فقهی به مساله امر به معروف ونهی از منکر
در همه رساله‌های عملیه، همه فقها فتوا داده‌اند یکی از شرایط وجوب نهی‌ازمنکر این است کسی که می‌خواهد اقدام به امربه‌معروف به نهی کند خود را در معرض خطر قرار ندهد. اگر می‌داند نهی‌ازمنکر کند طرف مقابل هتاکی می‌کند، گریبان او را می‌گیرد، با او درگیر می‌شود؛ در این مواردهمه فقها فتوا داده‌اند که نهی‌ازمنکر ساقط می‌شود.
همان اسلام که گفته روزه گرفتن در صورت ضرر واجب نیست و تکلیف ساقط می‌شود همان اسلام گفته امر به معروف نهی‌ازمنکر هم در صورت ضرر ساقط می‌شود
این دین‌داری نیست بلکه جهالت است که انسان فکر کند در هر شرایطی وقتی صحنه منکری را می‌بیند باید برخورد کند. برخی فکر می‌کنند این غیرت دینی است.
کسی که نمی‌تواند محاسبه درستی کند که در صورت نهی‌ازمنکر چه عکس‌العملی متوجه من خواهد شد و در اثر آن آسیب می‌بیند نباید به‌عنوان شخص غیور تلقی شود بلکه در اثر اقدام جاهلانه خود آسیب‌دیده است. متأسفانه ما بین این مفاهیم تفکیک نمی‌کنیم.
عزت و غیرت در فقیهی مثل امام خمینی است. که ذره‌ای ترس در وجود او نبود. مبارزات او این مطلب را نشان می‌دهد ولی همین فقیه شجاع ونترس وقتی در تحریرالوسیله در باب نهی‌ازمنکر فتوا می‌دهد به اینجا می‌رسد که اگر امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر خطری متوجه شما می‌کند دست بردارید و در این شرایط امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر حرام است: «لو خاف على نفسه أو عرضه أو نفوس المؤمنين و عرضهم حرم الانكار».
در فتاوای برخی علمای دیگر مثل آیت‌الله سیستانی در این‌گونه موارد که خوف خطر است می‌گویند وجوب امربه‌معروف ساقط می‌شود ولی امام (ره) می‌گویند امربه‌معروف در چنین شرایطی حرام است. امام (ره) در بقیه موارد هم همین‌طور می‌فرمایند. مثلاً در بحث حرج، علما بحث می‌کنند رخصت است یا عزیمت است؟ بسیاری از فقها می‌گویند رخصت است ولی امام (ره) می‌گویند عزیمت است. یعنی وقتی فعلی حرجی شد بر من جایز نیست انجام دهم. اگر کسی روزه می‌گیرد و روزه برایش حرجی است، امام (ره) می‌گویند روزه گرفتن این شخص حرام است.
امام در این عبارت تعبیر« لوخاف علی نفسه…» «خوف» به کار بردند یعنی نیاز نیست انسان علم به ضرر داشته باشد بلکه همین که ترس داشته باشد که «اگر نهی‌ازمنکر کردم با من درگیر می‌شوند»، همین نگرانی کافی است. اگر شخص بداند خطر دارد نباید امربه‌معروف کند، اگر گمان کند همچنین، اگر احتمال خوف داشته باشد هم کافی است. حکمش هم این است که «حرم الانکار» این نهی‌ازمنکر حرام است.
ما اول باید فرهنگ امربه‌معروف را بشناسیم، حدوحدود آن را به‌درستی تشخیص دهیم بعد اقدام کنیم. ما در جامعه‌ای هستیم که عده‌ای اساساً احساس مسئولیت در برابر مفاسد ندارند و لب فرومی‌بندند و در مقابل عده‌ای دیگر هستند که اگرچه به میدان می آیند ولی جاهلانه به میدان می‌آیند ضرر گروه دوم نسبت به گروه اول بیشتر است. اگر شخص کاری حرام انجام داد طبق فتوای تحریر الوسیله که الان خواندم یعنی شخص احتمال می داد که طرف در یک اقدام خشن با او برخورد کند اگر این احتمال را بدهد و بااین‌وجود به میدان بیاید و آسیب ببیند اگر با این احتمال برای یک مساله عادی نه مساله که اساس دین در خطر است
، ما این فرد را سنبل غیرت دینی می‌شناسیم ولی تحریرالوسیله می‌گوید این فرد گناهکار است و الگو نیست کاری حرامی را مرتکب شده کسانی که این رفتار جاهلانه را انجام می‌دهد حق نداریم عناوین مقدس را بدهیم زیرا کسی که توجه دارد مسئله بلد است اقدام جاهلانه انجام داده است خودش را نفله کرده است امام حسین کجا؟ فداکاری برای اساس دین کجا و این اقدام جاهلانه کجا؟ ما یک جامعه منکر زده هستیم.
دیدگاه‌ها
هنوز دیدگاهی ثبت نشده است. نخستین نفر باشید.
یادداشت، نقد یا دیدگاه خود را بنویسیدبدون ترک این صفحه، برداشت خود را با ما و دیگر خوانندگان در میان بگذارید.