متن سخنرانی استاد مرتضی جوادی آملی در موسسه فهیم رمضان 1447
اعوذ بالله من الشیطان الرجیم
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدلله رب العالمین و صلی الله علی جمیع الأنبیاء و المرسلین، سیّما خاتمهم و أفضلهم، حبیب إله العالمین، أبی‌القاسم المصطفی محمد، و صلّی الله علی آله الطاهرین، لا سیّما خاتم الأوصیاء، حجّة بن الحسن العسکری، أرواحنا له الفداء.
اللهم ارزقنا إیماناً تباشر به قلوبنا، ویقیناً صادقاً حتی نعلم أنَّه لن یصیبنا إلا ما کتبت لنا، ورضِّنا من العیش بما قسمت لنا، یا أرحم الراحمین.
شب‌های عظیم ماه مبارک رمضان، آن هم دهه پایانی این ماه که به اعتکاف و دعا شناخته می‌شود، جلوه‌های برتر عبودیت را برای ما رقم می‌زند. خدای عالم را شاکر و سپاسگزاریم که توفیق درک این ماه، این شب‌ها، این روزها، این ساعات و ایام و لیالی را به همه ما مرحمت فرمود.
این ماه با جهاد گره خورد و با شهادت آمیخته شد، و گلستان ایران عزیز اسلامی در ماه مبارک رمضان سال هزار و چهارصد و چهل و هفت هجری قمری و هزار و چهارصد و چهار شمسی در تاریخ ماندگار گردید. حرکتی که در طول بیش از چهل سال رخ داده است، اکنون به بخشی از جلوه‌های خود ـ که همان شکست حیثیت استکبار جهانی و سلطه جهانی آمریکا و صهیونیسم بین‌الملل است ـ رسیده است.
امیدواریم که امت اسلام بیدار شوند؛ گرچه طلوع و طلیعه‌های این بیداری در جوامع اسلامی رخ نموده است و حرکت‌های ارزشمند و مقتدرانه حزب‌الله عزیز در لبنان، مجاهدان و مبارزان سلحشور عراق و یمن و دیگر نقاط جهان اسلام، نشان از روشنی و درخششی در عالم اسلام دارد.
تلاش‌ها و کوشش‌های امام عزیز، معمار بزرگ انقلاب، و رهبر معظم انقلاب و شهیدانی که بنیان مقاومت را در این منطقه استوار کردند، امروز ثمر داده است و اکنون شکوفه‌های این مقاومت را شاهد هستیم.
ابتدا برای شهیدان این صحنه عظیم، خصوصاً شهدای ماه مبارک رمضان، و برای همه کسانی که در این مسیر به شهادت رسیدند، از درگاه الهی طلب رحمت و رضوان الهی داریم. برای همه آنان، از شهیدان تازه‌پرکشیده تا شهدای بزرگوار در اقصی نقاط کشورهای اسلامی، طلب مغفرت می‌کنیم.برای شادی روح همه آنان فاتحه‌ای قرائت می‌فرمایید.
اللهم صل علی محمد و آل محمد.
گرچه یکی از بهترین برنامه‌های شب‌های ماه مبارک رمضان گفتگوهای علمی، بحث‌های فکری و ارائه دیدگاه‌ها در حوزه مسائل الهیاتی است، اما با توجه به شرایطی که این روزها در آن قرار داریم و با توجه به اینکه شب و روز ما در مسیر تشییع پیکرهای پاک و قطعه‌قطعه‌شده شهدا سپری می‌شود، حال و هوای چنین مباحثی چندان مهیا نیست.
با این حال، این برنامه از قبل از ماه مبارک رمضان برنامه‌ریزی شده بود و بنده نیز در دو نوبت قول داده بودم که در خدمت حضار گرانقدر باشم و اگر مطلبی برای عرضه هست تقدیم کنم. تقدیر الهی چنین رقم خورد که این جلسه در این زمان برگزار شود؛ زیرا تقدیر الهی همه امور را سامان می‌دهد و ما را در سرانگشت تدبیر خود قرار می‌دهد.
یکی از مسائل پرچالش در بحث‌های امروز جامعه بشری ـ حتی در جوامع دینی ـ مسئله حکمرانی است.
دو نوع حکمرانی در نظام هستی وجود دارد:
1-حکمرانی در نظام تکوین
2-حکمرانی در نظام تشریع
در نظام تکوین، حق سبحانه و تعالی مالک‌الملک است. آنچه را آفریده است، در نهایت اتقان و در احسن صورت آفریده است. حکمای ما این مسئله را تحت عنوان نظام احسن هستی تبیین کرده‌اند.
خدای عالم در نهایت علم، قدرت، جود و سخا، وقتی چیزی را می‌آفریند، آن را در کامل‌ترین شکل ممکن می‌آفریند؛ بالاتر از آن فرض ندارد. از این جهت، آنچه از او صادر می‌شود نیز در عالی‌ترین مرتبه است.«و ما أمرنا إلا واحدة».
تمام کثراتی که در عالم می‌بینیم، جلوه‌های همان حقیقت واحدند. آنچه در ازل تا ابد در نظام هستی وجود دارد، جلوه‌ای از آن حقیقت واحد است؛ گرچه در صورت‌ها و مظاهر گوناگون ظهور یافته است.
نه تنها در آفرینش، بلکه در تربیت و ربوبیت نیز چنین است. از کوچک‌ترین ذره تا بزرگ‌ترین کهکشان‌ها، همه در بهترین نظام آفرینش و تدبیر قرار دارند:«ربنا الذی أعطی کل شیء خلقه ثم هدی».بنابراین در نظام تکوین، انسان تنها می‌تواند به شگفتی بنگرد و بگوید:«ربنا ما خلقت هذا باطلاً سبحانک فقنا عذاب النار».
اما در حوزه تشریع، مسئله متفاوت است. پرچالش‌ترین مسئله در نظام هستی، حکمرانی تشریعی است. زیرا در اینجا دو اراده وجود دارد:
اراده الهی
اراده انسانی
اراده الهی می‌خواهد انسان را از سطح طبیعت به اوج ملکوت برساند. اما اراده انسان غالباً در مسیر لذت، سودجویی و منافع دنیوی حرکت می‌کند. همین جاست که چالش شکل می‌گیرد.از زمان هابیل و قابیل تا امروز، این نزاع میان اراده الهی و اراده انسانی ادامه داشته است.خدای عالم نمونه‌ای از جمع این دو حقیقت را در نظام تکوین نشان داده است: جمع میان روح و بدن.روح، طائر ملکوتی است؛ بدن، موجودی مادی با تمایلات حیوانی. با این حال خداوند این دو را در کنار هم قرار داد و فرمود:«فتبارک الله أحسن الخالقین».اما همین مسئله در نظام تشریع بسیار دشوارتر است. زیرا انسان دارای خودخواهی، ادعا و گاه حتی ادعای ربوبیت است؛ همان چیزی که در فرعون آشکار شد:«أنا ربکم الأعلی».البته این حالت فقط در فرعون نبود؛ در هر انسانی بالقوه وجود دارد. اگر زمینه قدرت فراهم شود، ممکن است آشکار گردد.بنابراین مسئله اساسی در حکمرانی تشریعی این است که چگونه اراده الهی و اراده انسانی با هم جمع شوند.اگر انسان بدون هدایت وحی رها شود، نتیجه همان چیزی است که امروز در جهان می‌بینیم استکبار، استعمار، استثمار و سلطه.حقوق بشر به شعار تبدیل می‌شود و حتی سازمان‌های بین‌المللی نیز در برابر قدرت‌های سلطه‌گر ناتوان می‌مانند.
هدف تشریع الهی این است که انسان از سطح طبیعت به اوج ملکوت برسد. اما انسان غالباً می‌خواهد در دنیا بماند، لذت ببرد و سودجویی کند.از اینجا مسئله پروژه ناتمام انسان شکل می‌گیرد.خداوند می‌خواهد انسان را به کمال برساند، اما انسان در برابر این مسیر مقاومت می‌کند.راه‌حل این مسئله در آموزه‌های دینی ما نظام امامت و امت است.
پیامبر اکرم فرمودند:«من مات و لم یعرف إمام زمانه مات میتة جاهلیة».حضرت آیت‌الله جوادی آملی در این زمینه می‌فرمایند:جهل یک چیز است، جهالت چیز دیگر، و جاهلیت چیز سوم. آنچه جاهلیت را برمی‌دارد، نظام امامت و امت است.در این نظام، اراده انسان در اراده الهی مندک می‌شود؛ نه اینکه از بین برود، بلکه در آن هضم و جهت‌دهی می‌شود.
در دنیای مدرن، ساختارهای حکومتی مختلفی شکل گرفته است:نظام پارلمانی، تفکیک قوا، جمهوری، حقوق مدنی و امثال آن. این‌ها دستاوردهای تمدن جدیدند و نمی‌توان آن‌ها را نادیده گرفت.اما مسئله این است که چگونه می‌توان این ساختارها را با نظام امامت و امت هماهنگ کرد.ما در جمهوری اسلامی تلاش کرده‌ایم نوعی شبیه‌سازی انجام دهیم؛ به این صورت که جمهوریت نقش امت را داشته باشد و اسلامیت نقش امام را.اما پرسش اساسی این است که آیا این ترکیب به درستی شکل گرفته است؟آیا دوگانه مشروعیت و مقبولیت از اساس درست است؟
آیا چیزی که مقبول مردم نباشد، می‌تواند مشروع باشد؟
این‌ها پرسش‌هایی جدی است که باید درباره آن‌ها اندیشید.
ساختار حکومت اسلامی نیز باید مورد بازنگری جدی قرار گیرد. پیوندها و ارتباطات میان اجزای حکومت باید دقیق و منطقی باشد؛ مانند سازه یک ساختمان که اگر اتصالات آن درست نباشد، بنا استحکام نخواهد داشت.
مسائلی مانند تفکیک قوا، نقش شورای نگهبان، نسبت میان قانون‌گذاری و اجرا و بسیاری مسائل دیگر نیازمند بررسی عمیق است.آنچه می‌تواند راهگشا باشد، همان نظام امامت و امت است که از ره‌آورد انبیای الهی است.در عصر حضور امام معصوم دو عنصر اساسی وجود دارد:
علم معصومانه
عدالت معصومانه
اما در عصر غیبت این دو عنصر به صورت کامل در اختیار ما نیست، و همین کار را دشوارتر می‌کند.به همین دلیل لازم است حوزه و دانشگاه با تلاش علمی گسترده، درباره ساختار حکمرانی اسلامی بیشتر بیندیشند.در پایان از همه بزرگوارانی که این فرصت را فراهم کردند، به‌ویژه دوستان عزیز در مؤسسه فهیم و اساتید و فضلای گرامی که تشریف آوردند، صمیمانه تشکر می‌کنم.امیدوارم خدای متعال این تلاش‌ها را بپذیرد و همه ما را در مسیر خدمت به اسلام موفق بدارد.
در پایان بار دیگر برای شهدا، برای شخصیت‌های بزرگ این نظام و برای همه کسانی که در این مسیر جان خود را فدا کردند طلب رحمت می‌کنیم.امیدواریم خداوند ما را نیز در ثواب این حرکت عظیم شریک قرار دهد.
از همه شما تشکر می‌کنم.
والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته.
دیدگاه‌ها
هنوز دیدگاهی ثبت نشده است. نخستین نفر باشید.
یادداشت، نقد یا دیدگاه خود را بنویسیدبدون ترک این صفحه، برداشت خود را با ما و دیگر خوانندگان در میان بگذارید.