موضوع: هدف ووسیله از نگاه امام علی(ع)
سخنران: استاد مهدی مهریزی
چهارصدمین جلسه نظریه پردازی از سلسله جلسات ماه مبارک رمضان در مؤسسه فرهنگی - پژوهشی فهیم با حضور اساتید حوزه و دانشگاه و جمعی از فضلای حوزه علمیه قم در تاریخ سالن اجتماعات مؤسسه واقع در شهر قم با سخنرانی حجت الاسلام والمسلمین استاد مهدی مهریزی با عنوان « رابطه هدف ووسیله از نگاه امام علی(ع) » بر گزار شد.
استاد مهدی مهریزی در صحبت های اغازین ومقدماتی مطالب خود را در پنج محور تقسیم نمود که محور های مباحث ایشان عبارت انداز:
۱ محور اول طرح مساله رابطه بین هدف ووسیله که یک قاعده تکوینی، عقلایی ودینی است
2- محور دوم عرصه وقلمرو بحث است.
۳- محور سوم کلمات امام علی(ع)
۴-محور چهارم نقض های که ممکن است این قاعده داشته باشد
۵ محور پنجم جمع بندی ونتیجه گیری از بحث است.
طرح بحث
استاد حوزه علمیه قم در محور اول صحبت های خود اظهار داشت: رابطه هدف ووسیله یک امری است که می شود گفت یک قاعده تکوینی، عقلایی ودینی است وبحث را اینگونه شروع می کنیم درجهان طبیعت بین غایات ووسایل رابطه وجود دارد عقلا بین هدف ووسیله رابطه می بینند ودرآموزه های هم این رابطه بر قرار است.درجهان تکوین مسئله روشن است که هرچه بکارد همان را برداشت می کند جو زجو می روید گندم ز گندم قاعده طبیعی رابطه هدف وغایت همین است عقلا درزندگی خود برای رسیدن به هدف وسائل متعارف را دنبال می کنند بین هدف ووسیله متناسب رابطه وجود دارد درآموزه های دینی نیز قاعده وجود دارد که «فَمَن يَعۡمَلۡ مِثۡقَالَ ذَرَّةٍ خَيۡرٗا يَرَهُۥ وَمَن يَعۡمَلۡ مِثۡقَالَ ذَرَّةٖ شَرّٗا يَرَه»
استاد حوزه ودانشگاه در ادامه اظهار داشت: نقطه عزیمت بحث، رابطه بین هدف ووسیله متناسب است که یک قاعده تکوینی، عقلایی ودینی است.اگر بخواهیم در مورد رابطه هدف ووسیله تأسیس اصل کنیم کار راحت می شود.
عرصه ها وقلمرو بحث
استاد مهریزی بعد از طرح مساله وتبیین رابطه هدف ووسیله به محور دوم صحبت های خود پرداخت وبیان داشت: محور دوم عرصه های است که این بحث مطرح شده والان در مباحث فلسفه سیاست،حقوق ومباحثی کلامی عرصه ها وقلمرو این بحث مطرح می شود که سه حوزه کلان را در بر می گیرد. الف- عرصه وقلمرو اول، عرصه حکومت وقدرت است که رابطه بین هدف وسیله در بحث قدرت وحکومت در شکل گیری وبقا آن چگونه است؟
برای شکل گیری،حفظ وتوسعه قدرت وحکومت باید تناسب رابطه هدف ووسیله را رعایت کرد یا این حوزه مستثنی است. می توان از اسباب نا مشروع برای تقویت،گسترش وحفظ قدرت وحکومت استفاده نمود.
ب) حوزه دوم بحث، حوزه دین ودینداری است که بحث ترویج دین ، تقویت دین، وحفظ ، نگهداری دین آیا مشمول همان قاعده رعایت تناسب هدف ووسیله می شود یااستثنای وجود دارد مانند روایت بهتان در ترویج وحفظ دین رابطه هدف ووسیله در عرصه دین ودینداری چگونه است؟
ج)حوزه سوم روابط بین افراد است دو نفردعوی دارند ایجاد صلح بین دونفر نیزتابع رعایت قاعده تناسب هدف ووسیله است می توانیم در بر قراری صلح میان دو نفر از وسائل نا مشروع استفاده کنیم.این قاعده رابطه هدف ووسیله در سه حوزه قابل طرح است. عرصه جکومت وسیاست، دین ودینداری وعرصه روابط بین افراد
نقطه عزیمت وتمرکز بحث
از این سه حوزه که مطرح شد حوزه اول که حوزه حکومت وقدرت است رابطه هدف ووسیله در نگاه امام علی(ع) بررسی می گردد، که آیا درسیره امام علی برای تشکیل حکومت دینی یا حفظ وبقای آن تابع قاعده عقلایی رابطه هدف ووسیله است. خروجی وبرداشت کلی بحت این است که امام علی(ع) برای تشکیل حکومت دینی یا حفظ وگسترش آن استفاده از هیچ وسیله ای نا مشروع را اجازه نمی دهد. امام علی در تشکیل وحفظ حکومت استفاده از وسایل نا مشروع را اجازه نمی دهد
استاد مهدی مهریزی رابطه وهدف ووسیله را در عرصه حکمرانی از منظر امام علی(ع تبیین نموده واظهار داشت: در رابطه هدف ووسیله در حکمرانی علوی به چهار مطلب می توان استناد نمود
کلمات امام علی(ع) که به طور مستقیم نقل شده است
2 سیره حکمرانی امام علی(ع)
3 نوع نگاه امام علی(ع) به حکومت
4 شکواییه های امام در زمان که متصدی امر حکومت وسیاست در امت اسلامی بود با قرار دادن این چهاربحث می توان نمایی کلی از مستندات بحث را در نگاه امام علی(ع) مطرح نمود.
محوراول کلمات امام علی(ع)
استاد حوزه علمیه قم وپژوهشگر علوم قرآنی ،رابطه هدف ووسیله را در کلمات امام علی(ع) مورد بررسی قرار داده شواهدی را مطرح نمود که استفاده از وسیله نا مشروع در حکومت دینی وحکمرانی علوی مجاز ومشروع نمی باشد توسل به دروغ وفریب در حکمرانی علوی جایگاه ندارد.
امام علی (ع)خطبه دویست نهج البلاغه می فرماید: وَ اللّهِ مَا مُعَاوِیَةُ بِأَدْهَى مِنِّی، وَ لکِنَّهُ یَغْدِرُ وَ یَفْجُرُ. وَ لَوْ لاَ کَرَاهِیَةُ الْغَدْرِ لَکُنْتُ مِنْ أَدْهَى النَّاسِ، وَ لکِنْ کُلُّ غُدَرَة فُجَرَةٌ، وَ کُلُّ فُجَرَة کُفَرَةٌ.«وَ لِکُلِّ غَادِر لِوَاءٌ یُعْرَفُ بِهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِوَ اللّهِ مَا أُسْتَغْفَلُ بِالْمَکِیدَةِ، وَ لاَ أُسْتَغْمَزُ بِالشَّدِیدَةِ. بعضى از ناآگاهان و بى خبران در عصر امیرمؤمنان على(علیه السلام) بودند که وقتى آن امام بزرگوار را با معاویه مقایسه مى کردند، مى گفتند معاویه سیاستمدارتر است امام علی (ع)مى فرماید: «به خدا سوگند معاویه از من سیاستمدارتر و زیرک تر نیست. ولى او نیرنگ مى زند و مرتکب انواع گناه مى شود (سیاستش بى قید و شرط است و هر کار خلافى را براى پیشبرد اهداف سیاسى مجاز مى شمرد اگر دغل بازی مکروه ونا پسند نبود امام علی (ع) معاویه را مذمت نمی کرد از نکوهش وسرزنش معاویه توسط امام علی استفاده می شود که امام علی (ع) در شیوه زمامداری وحکمرانی استفاده از اسباب ووسیله نا مشروع را مجاز نمی داند به دلیل استفاده نا مشروع معاویه از وسیله برای رسیدن به هدف وی را مذمت می کند.
درخطبه شانزدهم نهج البلاغه باز می فرماید: «أَتَأْمُرُونِی أَنْ أَطْلُبَ النَّصْرَ بِالْجَوْرِ فِیمَنْ وُلِّیتُ عَلَیهِ؟ وَ اللهِ لَا أَطُورُ بِهِ مَا سَمَرَ سَمِیرٌ، وَ مَا أَمَّ نَجْمٌ فِی السَّمَاءِ نَجْمًا »؛آیا مرا فرمان مى‌دهید تا پیروزى بجویم به ستم كردن در باره آنان كه سرپرست ایشانم؟ به خدا كه نپذیرم تا جهان سرآید، و ستاره‌اى پى ستاره‌اى برآید
رعایت عدالت اقتصادی در سیره علوی وحکمرانی دینی
امام علی(ع) در مورد عدالت اقتصادی ورعایت حقوق همه شهروندان، درحکمرانی دینی می فرماید.« لَوْ كَانَ الْمَالُ لِي لَسَوَّيْتُ بَيْنَهُمْ، فَكَيْفَ وَ إِنَّمَا الْمَالُ مَالُ اللَّهِ. [ثُمَّ قَالَ] أَلَا وَ إِنَّ إِعْطَاءَ الْمَالِ فِي غَيْرِ حَقِّهِ تَبْذِيرٌ وَ إِسْرَافٌ وَ هُوَ يَرْفَعُ صَاحِبَهُ فِي الدُّنْيَا وَ يَضَعُهُ فِي الْآخِرَةِ، وَ يُكْرِمُهُ فِي النَّاسِ وَ يُهِينُهُ عِنْدَ اللَّهِ»
اگر اين مال از آن من مى بود، باز هم آن را به تساوى به ميانشان تقسيم مى كردم. پس چگونه چنين نكنم، در حالى كه، مال از آن خداوند است.سپس، فرمود: بخشيدن مال به كسى كه حق او نباشد، خود گونه اى تبذير و اسراف است كه بخشنده را در اين جهان بر مى افرازد و در آن دنيا پست مى سازد. در ميان مردم مكرّمش مى دارد و در نزد خدا خوار مى گرداند در جای دیگر امام علی(ع) در مورد پر هیز از تضییع حقوق شهروندان می فرماید:«و الله لان ابیت علی حسک السعدان مسهدا و اجر فی الاغلال مصفدا احب الی من القی الله و رسوله یوم القیامة ظالما لبعض العباد و غاصبا لشی‌ء من الحطام... بخدا سوگند اگر شب را (تا صبح) بر روی خار سعدان (که به تیزی مشهور است) به بیداری بگذرانم و مرا (دست و پا بسته) در زنجیرها بر روی آن خارهابکشند در نزد من بسی خوشتر است از اینکه در روز قیامت خدا و رسولش را ملاقات نمایم در حالیکه به بعضی از بندگان (خدا) ستم کرده و از مال دنیا چیزی غصب کرده باشم در مورد دیگر امام علی(ع) بیانی دارد در مورد رعایت عدالت در حکمرانی دینی وبی ارزش بودند قدرت وسیاست«وَاللّه ِ لَوْ اُعْطِيتُ الْأَقاليمَ السَّبْعَةَ بِما تَحْتَ اَفْلاكهِا عَلى أَنْ أَعْصِىَ اللّه َ فى نَمْلَةٍ أَسْلُبُها جِلْبَ شَعيرَةٍ ما فَعَلْتُ، وَ اِنَّ دُنْياكُمْ عِنْدى لاَهْوَنُ مِنْ وَرَقَةٍ فى فَمِ جَـرادَةٍ تَقْـضِمُها، ما لِعَلِىٍّ وَ نَعيمٍ يَفْنى وَلَذَّةٍ لا تَبْقى!؟ »
حضرت على عليه السلام فرمود: بخدا سوگند اگر اقليمهاى هفت گانه زمين را با هر چه در زير آسمان آنها است به من دهند تا خدا را در حد گرفتن پوست جوى از دهان مورى نافرمانى كنم، نخواهم كرد. چرا كه اين دنياى شما در نزد من از برگ نيم جويده اى در دهان ملخى ناچيزتر است. على را با نعمتهاى فناپذير و لذت هاى گذرا و ناپايدار چه كار امام برای توسعه وگسترش قدرت هیچگاه از اسباب نا مشروع استفاده نمی کند زیرا قدرت وحکومت برای امام علی ارز ذاتی ندارد که برای حفظ آن خداوند متعال را نافرمانی نماید.
لزوم پایبندی به تعهدات در سیره امام علی(ع)
« إِنْ عَقَدْتَ بَینَک وَ بَینَ عَدُوِّک عُقْدَةً، أَوْ أَلْبَسْتَهُ مِنْک ذِمَّةً، فَحُطْ عَهْدَک بِالْوَفَاءِ، وَ ارْعَ ذِمَّتَک بِالْاَمَانَةِ، وَ اجْعَلْ نَفْسَک جُنَّةً دُونَ مَا أَعْطَیتَ، و اگر پیمانی میان خود و دشمنت بستی یا لباس امان بر او پوشاندی به عهدت وفا کن و قرارداد خود را محترم بشمار و جان خویش را در برابر تعهداتت سپر قرار ده
در سیره امام پیمان شکنی به منظور رسیدن به هدف بزرگتر مشروعیت ندارد.« إِنَّهُ لَیسَ مِنْ فَرَائِضِ اللهِ شَیءٌ النَّاسُ أَشَدُّ عَلَیهِ اجْتِمَاعاً، مَعَ تَفَرُّقِ أَهْوَائِهِمْ، وَ تَشَتُّتِ آرَائِهِمْ، مِنْ تَعْظِیمِ الْوَفَاءِ بِالْعُهُودِ» انچه باعث ثبات وامنیت در جامعه می گرددپایبندی به تعهدات است بین عهد ووعد تفاوت وجود دار تخلف وعده کراهت دارد ولی عهد شکنی حرام است وپایبندی به تعهدات الزامی است. آنچه باعث ثبات جامعه می گردد پایبندی به تعهدات وپیمان ها است اگر دولتی متعهد شود ودولتی دیگری بیاید عهد شکنی کند ثبات ونظم ملی، منطقه ای وبین المللی شکل نمی گیرد.
لزوم پرهیز از استفاده ابزاری از اراذیل واوباش
«و لم یکن اللّه ارانی اتخذ المضلین عضدا،() خداوند مرا نبیند که گمراه کنندگان را بازو برای خویش قرار دهم.
در سیره علوی وحکمرانی دینی، خداوند اجازه نمی دهد که از اراذیل واوباش برای حفظ حکومت وقدرت استفاده کنم بر اساس مطالب ومستنداتی که از امام علی(ع) بیان شد در عرصه قدرت وحکومت باید بین هدف ووسیله تناسب برقرار باشد نمی توان برای حفظ وکسب قدرت از اسباب نا مشروع استفاده نمود ممکن با استفاده از وسیله نا مشروع به قدرت وحکومت رسید ولی آن حکومت، دیگر حکومت دینی نخواهد بود. در مطالب گفته شد از چهار طریق می توان نگاه امام علی را در مورد رابطه وهدف ووسیله به دست آورد این طریق اول بود که بیان شد در نگاه امام کسب قدرت وحکومت با وسیله نا مشروع جایز نمی باشد برای کسب، حفظ وتوسعه حکومت دینی باید از اسباب مشروع استفاده نمود.
محور دوم سیره عملی امام علی(ع)
استاد مهدی مهریزی محور دوم سخنان خود را به معرفی مقاله مرحوم شهید صدر ثانی(شهید محمد صدر) اختصاص داد وبیان داشت: مرحوم شهید محمد صدر مجموعه مقالاتی دارند که در حقیقت مجموعه سخنرانی های ایشان در جمع شاگردان درس خارج وی در زمان تعطیلات حوزه بوده است. که تحت عنوان« ایمه اهل البیت تنوع ادوار ووحدت هدف» منتشر شده است. یکی از سخنرانی های ایشان در پاسخ به این پرسش است که چرا امام علی(ع) در آغاز حکومت با معاویه سازش نکرد بعد از ثبات حکومت، معاویه را عزل می کرد شهید محمد صدر(صدر ثانی) در این سخنرانی مطرح می کند آنچه برای امام مطرح بود حفظ ارزشها بود نه حفظ قدرت وحکومت در زمان حکومت خلیفه اول ودوم امام علی(ع) انتقاد نداشت یا اگر انتقاد می کرد خیلی رقیق بود ولی در زمان خلیفه سوم امام علی به عنوان یک منتقد جدی در برابر حکومت ظاهر می شود تحلیل مرحوم شهید محمد صدر این است که اگر در زمان خلیفه اول ودوم انتقاد می کرد مردم فکر می کردند چون خودش به قدرت نرسیده است انتقاد می کند.انتقاد امام علی از خلیفه سوم به خاطر حفظ ارزش ها بود چون در زمان خلیفه سوم ارزش به صورت علنی قربانی قدرت وسیاست می شد در چنین شرایطی امام عل(ع) وظیفه خود می داند که شیوه حکمرانی خلیفه سوم را مورد انتقاد قرار دهد.
محور سوم نوع نگاه امام علی(ع) به حکومت
استاد حوزه علمیه قم در محور سوم سخنان خود به تحمل وصبر پیشگی وسکوت امام علی (ع) اشاره نموده اظهار داشت : امام علی (ع)می فرماید در ابتدایی کار سکوت کردم ونشستم گمان نمی کردم مردم اینگونه از علی برگردند واز پیامبر وخاندان پیامبر بر گردند اصلا در ذهنم خطور نمی کرد امام می فرماید:«فوالله ما كان يلقى في روعي ولا يخطر على بالي أن العرب تزعج هذا الامر من بعده صلى الله عليه وآله وسلم عن أهل بيته ولا أنهم منحوه عني من بعده فما راعني إلا انثال الناس على فلان يبايعونه فأمسكت بيدي حتى رأيت راجعة الناس قد رجعت عن الاسلام يدعون إلى محق دين محمد صلى الله عليه وآله فَخَشِيتُ إِنْ لَمْ أَنْصُرِ الْإِسْلَامَ وَ أَهْلَهُ أَنْ أَرَى فِيهِ ثَلْماً أَوْ هَدْماً تَكُونُ الْمُصِيبَةُ بِهِ عَلَيَّ أَعْظَمَ مِنْ فَوْتِ وِلَايَتِكُمُ الَّتِي إِنَّمَا هِيَ مَتَاعُ أَيَّامٍ قَلَائِلَ يَزُولُ مِنْهَا مَا كَانَ كَمَا يَزُولُ السَّرَابُ [وَ] أَوْ كَمَا يَتَقَشَّعُ السَّحَابُ؛ فَنَهَضْتُ فِي تِلْكَ الْأَحْدَاثِ حَتَّى زَاحَ الْبَاطِلُ وَ زَهَقَ وَ اطْمَأَنَّ الدِّينُ وَ تَنَهْنَهَ».
به خدا سوگند، هرگز در خاطرم نمى گذشت كه عرب پس از رحلت محمد (صلى الله عليه و آله) خلافت را از اهل بيت او به ديگرى واگذارد، يا مرا پس از او از جانشينيش باز دارد و مرا به رنج نيفكند جز شتافتن مردم به سوى فلان و بيعت كردن با او.من چندى از بيعت دست باز داشتم، تا آنكه ديدم گروهى از مردم از اسلام بر مى گردند و مى خواهند دين محمد (صلى الله عليه و آله) را از بن بر افكنند. ترسيدم كه اگر اسلام و مسلمانان را يارى ندهم در دين رخنه اى يا ويرانيى خواهم ديد كه براى من مصيبت بارتر از فوت شدن حكومت كردن بر شما بود. آن هم حكومتى كه اندك روزهايى بيش نپايد و چون سراب زايل گردد، يا همانند ابرهايى كه هنوز به هم نپيوسته پراكنده شوند. در گير و دار آن حوادث از جاى برخاستم تا باطل نيست و نابود شد و دين بر جاى خود آرام گرفت و استوارى يافت ترسیدم اگر اسلام وامت اسلامی را یاری نکنم دین .وارزش های دینی نا بود می گردد. در جای دیگر امام علی (ع) در مورد بی ارزش بودن حکومت ونگاه ابزاری به حکومت می فرماید:فقالَ لِي : مَا قِيمَةُ هذَا النَّعْلِ ؟ فَقُلْتُ : لَا قِيمَةَ لَهَا! فَقَالَ عليه السلام : وَاللّه ِ لَهِيَ أحَبُّ إلَيَّ مِنْ إمْرَتِكُمْ، إلّا أنْ اُقِيمَ حَقّا ، أوْ أدْفَعَ بَاطِلاً». از من پرسيد: اين كفش چقدر مى ارزد؟ گفتم: ارزشى ندارد. فرمود: به خدا قسم اين را از حكومت بر شما دوست تر دارم مگر آن كه [بخواهم] حقّى را بر پا دارم يا باطلى را براندازم.
ضرورت حفظ نظم اجتماعی با تحمل حکومت فاجر
«لَابُدَّ لِلنَّاسِ مِنْ أَمِیرٍ بَرٍّ أَوْ فَاجِرٍ یَعْمَلُ فِی إِمْرَتِهِ الْمُؤْمِنُ وَ یَسْتَمْتِعُ فِیهَا الْکَافِرُ وَ یُبَلِّغُ اللَّهُ فِیهَا الْأَجَلَ وَ یُجْمَعُ بِهِ الْفَیْءُ وَ یُقَاتَلُ بِهِ الْعَدُوُّ وَ تَأْمَنُ بِهِ السُّبُلُ وَ یُؤْخَذُ بِهِ لِلضَّعِیفِ مِنَ الْقَوِیِّ حَتَّى یَسْتَرِیحَ بَرٌّ وَ یُسْتَرَاحَ مِنْ فَاجِرٍ «
امام علی می فرماید جامعه نیازمند حکومت است چه حاکم نیکو کار باشد یا فاجر وبد کار ولی ظالم نباشد امام علی حکومت ظالم را قبول ندارد حکومت برای این است که جور برچیده شو«د لَابُدَّ لِلنَّاسِ مِنْ أَمِیرٍ بَرٍّ أَوْ فَاجِرٍ »یعنی اگر حاکم به لحاظ اخلاقی ورفتار شخصی فاجر باشد ولی نظم وعدالت را در جامعه پیاده کند چنین حکومتی لازم است ولی اگر خود حکومت زمینه ساز جور وظلم شود نقض غرض لازم می آید وحکومت ظالم از منظر امام علی(ع) قابل پذیرش نمی باشد
«لَقَدْ عَلِمْتُمْ أَنِّی أَحَقُّ النَّاسِ بِهَا مِنْ غَیْرِی; وَ وَاللهِ لاَسْلِمَنَّ مَا سَلِمَتْ أُمُورُ الْمُسْلِمِینَ; وَلَمْ یَکُنْ فِیهَا جَوْرٌ إِلاَّ عَلَیَّ خَاصَّةً، الْـتِـمَاساً لاِجْرِ ذلِکَ وَ فَضْلِهِ، وَ زُهْداً فِیمَا تَنَا فَسْتُمُوهُ مِنْ زُخْرُفِهِ وَ زِبْرِجِهِ. «شما خوب مى دانید که من از هر کس به امر خلافت شایسته ترم» (لَقَدْ عَلِمْتُمْ أَنِّی أَحَقُّ النَّاسِ بِهَا مِنْ غَیْرِی»
اشاره به این که اگر من در برابر تصمیم شما کوتاه بیایم، نه به خاطر این است که در شایستگى خودم کمترین شکّ و تردیدى دارم.« وَاللَّهِ لاَسْلِمَنَّ مَا سَلِمَتْ أُمُورُالْمُسْلِمینَ، وَ لَمْ یَکُنْ فِیهَا جَوْرٌ إِلاَّ عَلَىَّ خَاصَّةً». «به خدا سوگند! تا هنگامى که اوضاع مسلمین رو به راه باشد (و عثمان راه سلامت را پیش گیرد) و تنها به من ستم شود، سکوت اختیار مى کنم
در جمع بندی نگاه امام علی (ع)به حکومت باید یاد آور شد، امام علی حکومت را متاع ایام قلایل می دانند حکومت در نگاه امام علی (ع)از کفش وصله دار کم ارزش تر می باشد، حکومت را زبرج وذخرف می دانند در جمله دیگری حکومت را از اب بینی بز کم ارزش تر می داند این بخش سوم که با استنادات کلام امام علی (ع) بررسی شد.
محور چهارم شکواییه های امام علی(ع)
امام علی(ع) به عنوان کسی که در مصدر حکومت است از مردم وشهروندان شکایت دارد نه کسی که بیرون از ساختار حاکمیت است که معمولا شکایت از اوضاع سیاسی واجتماعی را کسانی مطرح می کنند که در ساختار حاکمیت دخیل نباشد ولی امام علی به عنوان زعیم امت اسلامی وسکان دار حکومت دینی از وضعیت نا بسامان اجتماعی شکایت دارد.«وَ لَقَدْ أَصْبَحَتِ الْأُمَمُ تَخَافُ ظُلْمَ رُعَاتِهَا وَ أَصْبَحْتُ أَخَافُ ظُلْمَ رَعِيَّتِي»مردم از ستم فرمانروايان خود بيمناك اند و من از ستم رعيت خويش در هراسم. .
«وَ أَفْسَدْتُمْ عَلَيَّ رَأْيِي بِالْعِصْيَانِ وَ الْخِذْلَانِ، حَتَّى لَقَدْ قَالَتْ قُرَيْشٌ إِنَّ ابْنَ أَبِي طَالِبٍ رَجُلٌ شُجَاعٌ وَ لَكِنْ لَا عِلْمَ لَهُ بالحرب» با نافرمانيهاى خود انديشه ام را تباه ساختيد. تا آنجا كه قريش گفتند: پسر ابو طالب مردى دلير است ولى از آيين لشكركشى و فنون نبرد آگاه نيست امام می توانست از مضلین واراذیل واو باش برای ثبات وپایه داری حکومت خود استفاده نماید نا اهلان را شریک در قدرت وحکومت نماید ولی در نگاه امام علی(ع) استفاده از وسیله نا مشروع مجاز نمی باشد.
با توجه به مطالب ومستنداتی که از فرمایشات امام علی (ع) بیان شد روشن شد که در نگاه امام علی آن قاعده تکوینی، طبیعی ودینی، عقلایی استثنا بردار نیست اسباب ووسایلی که به جور منتهی می شود به ظلم علیه فرد یا جامعه منتهی می شود حکومت مجاز نیست از ان اسباب ووسایل برای حفظ وتقویت حکومت استفاده کند
استاد مهریزی بعد از تبیین دیدگاه امام علی (ع) در مورد رابطه هدف ووسیله به مواردی تحت عنوان استثنا ها اشاره نمود وی گفت در فقه امده است تترس مسلمانان یعنی در زمان جنگ اگر کفار مسلمانان را سپر قرار داد دهند آیا می شود مسلمانان را کشت؟ که جنگ ادامه پیدا کند تا به کفار برسیم معلوم می شود که هدف وسیله را توجیه می کند می توانیم با وسیله نا مشروع به هدف مشروع برسیم دومین مورد بحث خدعه ای در جنگ است که مثلا می شود در جنگ خدعه به کار برد که کار نا مشروع است از این دو مورد وسایر موارد معلوم
می شود که این قاعده نقض می شود ویاد آور شد که این موارد نیاز مند بحث عمیقی است که بایستی برزگان ودارندگان کرسی درس خارج به تکمیل وتبیین مبانی آن بپردازند.
دیدگاه‌ها
هنوز دیدگاهی ثبت نشده است. نخستین نفر باشید.
یادداشت، نقد یا دیدگاه خود را بنویسیدبدون ترک این صفحه، برداشت خود را با ما و دیگر خوانندگان در میان بگذارید.