بیماریِ بد خیم ، در احتمال ضعیف

بیماریِ بد خیم ، در احتمال ضعیف

آیت الله محمدسروش محلاتی

بیمارها مختلف اند برخی خوش خیم و برخی بد خیم اند . و انسان وقتی از بیماری خود “آگاه” شود حتما اقدام به معالجه میکند ، ولی در برابر “احتمال بیماری” بخصوص از نوعِ بدخیم آن ، وظیفه چیست؟ و اگر باید اقدام کرد ، اقدام مناسب چیست ؟
در چنین مواردی دانشمندان به اصول توجه دارند :
🔹الف) خردمندان در برابر احتمال خطر و ضرر – بخصوص اگر معتنا به باشد – بی تفاوت نمیمانند و برای رفع ان اقدام میکنند . قاعده دفع ضرر “محتمل” از قواعد مقبول در نزد علماست .
🔹ب) در موارد ضرر محتمل نمیتوان خوش بینانه برخورد نمود و مثلا با اجرای “اصلِ عدم ضرر” ضرر را منتفی تلقی کرد . در اینجا خودِ احتمال مسئولیت آور است .
🔹ج ) یکی از آثار احتمال خطر و ضرر ، لزوم “تفحص” و جستجو از ان و رسیدن به منشا آن است . فقها بر اساس همین مبنا ، بررسی کامل در ادله را لازم میشمارند تا به هر “نصِ احتمالی” دست یابند .
🔹د) چنانچه راه برای فحص و جستجو در باره خطرِ محتمل مسدود باشد ، به حکم عقل باید “احتیاط” کرد یعنی فرض را بر وقوع خطر و ضرر قرار داد و اقدامی کرد که قطعا ضرر منتفی شود .

🔻فقها از این مبانی بیشتر در باب ضرر اخروی استفاده نموده و در اثبات تکالیف شرعیه بهره گرفته اند ولی چون اساس این احکام ، درک عقلی است فرقی بین ان موارد و موارد دیگری که احتمال فساد و خطر دنیوی مهم وجود دارد ، نیست .
از این رو فردی که احتمال “بیماریِ بد خیم” میدهد حتی اگر این “احتمال ضعیف” هم باشد ، اقدام به بررسی و پیگری میکند ، و تا اطمینان به رفع خطر پیدا نکند آرام نمیگیرد و اگر راه تشخیص قطعی مسدود باشد ، از شیوه درمان احتمالی استفاده میکند .

🔹در امور عمومی مهم نیز که بمثابه بیماری بد خیم برای نظام اجتماعی و سیاسی است عقل چنین حکمی دارد :
❗️– احتمال بیماری بد خیم برای حکومت را باید جدی گرفت .
❗️– در برابر این “احتمال” حتی اگر ضعیف باشد ، باید اقدام کرد چون “محتمل” و موضوع ، قوی و خطرناک است .
❗️– در هنگامی که این احتمال ضعیف بروز پیدا میکند ، باید به جستجو و تحقیق در باره احتمال پرداخت و میزان صحت ان را بدست آورد .
❗️– چنانچه راه دستیابی به کم و کیفِ موضوع مسدود باشد و مسئله از جنس کاملا محرمانه وسری بوده و راهی برای راستی آزمایی نیست ، اقدام به معالجه بشکل احتیاطی لازم میشود .

🔹در سیره ائمه علیم السلام توجه به این اصول فراوان دیده میشود ، مثلا امام حسن (ع) بیست سال قبل از مرگ معاویه و در متن قرار داد مصالحه با وی از او تعهد گرفت که برای “بعد از خود” خلیفه ای تعیین نکند .
امام خمینی هم نسبت به این اصول عقلایی کاملا ملتزم بود از این رو از قائم مقام رهبری خواست که دامن خود را از اتهام حمایت از سید مهدی هاشمی پاک کند ، نظر امام این بود که حفظ حیثیت مقدس شما بر همه ما واجب است و مبنای ان این بود که “احتمال خدشه دار شدن آن نیز منجز است برای اهمیت بسیار آن”
(۶۵/۷/۱۲)

🔹 از ان امام بزرگوار اموخته ایم که در مسایل مهم سیاسی ، احتمال ضعیف را هم باید جدی گرفت و اگر گوش شنوا و زبان پاسخگویی وجود ندارد و اگر با تشر میتوان آژیر خطر را بصدا در آورد و احتمال خطر را کاهش داد ، نباید از ان دریغ نمود .