حدود،درسکوتِ معنادار آیت الله سیستانی!
احیای بحث حدود
آیة الله محمد سروش محلاتی
یکی از ابواب فقه “باب حدود” است که به احکام مجازاتهای اسلامی اختصاص دارد. در چند قرن اخیر این باب از رساله های عملیه حذف شده و کمتر مورد فتوای قرار گرفته است. در حدود نیم قرنِ قبل دو تن از فقهای برجسته برای باز گرداندن این بحث به متون، اقدام نمودند؛ یکی امام خمینی که در تحریرالوسیله، با افزودن این مباحث، وسیله النجاة سید ابوالحسن اصفهانی را تکمیل کرد و دیگری آیت الله خویی که با افزودن مباحثی، منهاج الصالحین حکیم را کامل کرد و پس از آن شاگردان این دو بزرگوار به این دو متن فتوایی و شرح استدلالی آن اهتمام نمودند.
🔻ترک بحث حدود
در این میان شیوه آیت الله سیستانی متفاوت و از اساتید و اَقران خود فاصله گرفته است:
الف) ایشان در حالیکه منهاج الصالحین استاد خود آیت الله خویی را مطابق فتاوای خویش تنظیم و تدوین نمود ولی بخش حدود را نادیده گرفت، برخلاف آیت الله وحید
ب) ایشان روش استاد خویش در شرح استدلالی این بخش (مبانی تکمله) را ترک نمود.
ج) ایشان در رساله فارسی خود نیز این بخش را نیاورده است، با اینکه رساله ایشان از جامعیت برخوردار است.
د) بخشی از فتاوای مراجع در استفتاءات آنها یافت می‌شود ولی درباره احکام حدود در استفتاءات ایشان چیزی ثبت نشده است. نمی‌توان پذیرفت که هیچ سوالی در این باره وجود نداشته بلکه می‌توان فهمید که ایشان از روی قصد به سوالات درباره احکام حدود پاسخ نمی‌دهند!
❓قضیه چیست؟
درباره این سکوت معنادار، اطلاعات مستند و معتبری از حضرت آیت الله سیستانی در اختیار نداریم و نمی‌توانیم چیزی به ایشان نسبت دهیم ولی احتمالاتی درباره علت این سکوت حدس زده می‌شود که در دو بخش مشکلات فقهی و استنباطی و مشکلات عملی و اجرایی می‌توان تحلیل کرد:
🔻مشکلات فقهی:
✔️عده ای از فقها اجرای حدود را به عصر حضور معصوم(ع) اختصاص داده و در عصر غیبت، قائل به تعطیل حدودند. آیت الله سید احمد خوانساری چنین نظری داشتند. ممکن است آیت الله سیستانی نیز چنین مبنایی داشته باشند.
✔️تعطیل حدود در عصر غیبت دلیل دیگری هم می‌تواند داشته باشد و آن ابهامی است که ممکن است برای مجتهد در استنباط احکام آن وجود داشته باشد. مثلا آیا در این عصر می‌توان فتوا به قتل مرتد و یا قطع دست دزد و یا سنگسار زناکار داد؟ آیا این احکام با شرایط خاص عصر نزول رابطه نداشته است؟ گاه مجتهد پاسخ روشنی به این سوالات دارد ولی اظهار آن را به مصلحت ندانسته و سکوت را ترجیح می‌دهد. در گذشته هم گاه فقها به جهت رعایت مصالحی از بیان فتوای خود طفره رفته و با سکوت و یا بیان احوط، نظر خود را کتمان می‌کردند.
✔️مشکل نظری دیگری که نباید نادیده گرفت، رابطه این نظام کیفری با نظام اجتماعی و سیاسی و اقتصادی اسلام است، اگر در شرایطی اکثریت جامعه زیر خط فقر زندگی می‌کنند و عده زیادی قوت خود را از زباله ها تهیه می‌کنند، می‌توان حد سرقت را اجرا کرد؟ و اگر در جامعه ای به تعبیر رسول اکرم(ص) حاکمان با رویه غلط خود موجب گسترش فقر شده و مردم را به کفر سوق می‌دهند، می‌توان حد ارتداد جاری نمود؟ و اگر در جامعه ای مردم از حداقل آزادی‌های سیاسی برای بیان اعتراضات خود محروم اند، می‌توان احکام باغی و محارب را اجرا کرد؟
🔻مشکلات اجرایی
اجرای حدود، نیاز به حکم مجتهد جامع الشرایط دارد؛ چه اینکه امام خمینی بدان تصریح فرموده: البته حدود باید تحت نظر مجتهد عادل انجام بگیرد(صحیفه امام، ج۱۰، ص۲۶۵) ولی وقتی قریب به اتفاق قضات فاقد این شرط هستند، پس چگونه می‌توان اجرای حدود را در این عصر پذیرفت؟
✔️البته بدلیل ضرورت قضاوت و فقدان قاضی کافی، امام خمینی اجازه تصدی قضاء به غیر مجتهدان دادند ولی این اجازه فقط در حد ضرورت بوده است. ایشان در سال ۶۴ به صراحت فرمودند: اکثریت قاطع متصدیان امر قضا واجد شرایط شرعیه قضاوت نیستند و از باب ضرورت اجازه به آنها داده شده است(صحیفه امام، ج۱۹، ص۴۲۴) پس باید اینگونه قضاوت اضطراری فقط برای مجازاتهای ضروری و تعطیل ناپذیر در جامعه اعتبار داشته باشد(الضرورات تقدّر بقدرها) از این رو نمی‌توان در موارد غیر ضروری، اختیار صدور حکم قضایی به فرد فاقد شرایط داد و روشن است که اجرای حدود یک ضرورت اجتماعی نیست تا بتوان برای اجرای آن از احکام اولیه صرف نظر کرد، لذا در شرایط موجود بر مبنای فقهی امام خمینی، صدور حکم برای اجرای حد غالبا وجه شرعی ندارد.
✔️از سوی دیگر باید توجه داشت که اگر قاضی از شرایط لازم برخوردار نباشد، از اختیارات شرعی هم در باب حدود برخوردار نیست؛ مثلا چون مجتهد نیست لذا اختیار تعیین تعزیر و یا حق عفو مجرم را ندارد(صحیفه امام، ج۱۹، ص۴۲۴ و ص۴۷۳).بر اساس این مبنای فقهی امام خمینی، چون یکی از اختیارات قاضی مجتهد، اختیار او برای تعیین یکی از مجازاتهای چهارگانه محارب است، لذا قاضی فاقد اجتهاد، چنین اختیاری ندارد!
@mohammadsorooshmahallati
دیدگاه‌ها
هنوز دیدگاهی ثبت نشده است. نخستین نفر باشید.
یادداشت، نقد یا دیدگاه خود را بنویسیدبدون ترک این صفحه، برداشت خود را با ما و دیگر خوانندگان در میان بگذارید.