حقیقت یابی یا حقیقت بافی؟!

حقیقت یابی  یا  حقیقت بافی؟!

آیة الله محمد سروش محلاتی

تحقیق و بررسی از ابعاد پنهان یک ماجرا برای کشف “حقیقت” و برای “صداقت” در بیان آن شرایط خاصی دارد. از کلام مولا امیر المومنین(ع) می‌توان راه و رسم حقیقت یابی را آموخت:
آن حضرت هنگامی که عازم بصره شد تا شورش اصحاب جمل را خاموش سازد، مردم کوفه را به همراهی خود فراخواند، ولی از آنان خواست که با حضور خود در صحنه نبرد اول حقیقت را تشخیص دهند و سپس موضع مناسب اتخاذ کنند. حضرت فرمود: من در این حرکت یا ظالم هستم و یا مظلوم (فانی خرجت اما ظالما و اما مظلوما)، شما بیایید و حقیقت را بیابید و مطابق آن عمل کنید:

🔹وَ إِنِّي أُذَكِّرُ اَللَّهَ مَنْ بَلَغَهُ كِتَابِي هَذَا لَمَّا نَفَرَ إِلَيَّ فَإِنْ كُنْتُ مُحْسِناً أَعَانَنِي وَ إِنْ كُنْتُ مُسِيئاً اِسْتَعْتَبَنِي
من خدا را به ياد كسى مى‌آورم كه اين نامه‌ام بدو برسد، تا چون نزد من آمد، اگر نكوكار بودم يارى‌ام كند و اگر گناهكار بودم از من بخواهد تا به حق بازگردم(نهج البلاغه نامه ۵۷. ترجمه دکتر شهیدی) این منطق حقیقت یابی، دارای این ویژگی هاست:

🔻۱. تشکیل کمیته های حقیقت یاب برای کشف زوایای پنهان درگیری ها و نقش حاکمیت و گروه‌های سیاسی در وقوع ظلمها، از حقوق مردم است. هیچ دولتی (حتی دولت علی(ع)) به دلیلِ مشروعیت، نمی‌تواند این حق را از مردم سلب نموده و مردم را فقط موظف به حمایت بداند.

🔻۲. کمیته حقیقت یاب، عده ای از منصوبان حکومت و حقوق بگیران دولت نیستند، بلکه با یک فراخون عمومی همه گروه‌ها و جریانات سیاسی می‌توانند در این مجمع حضور داشته باشند.

🔻۳. کمیته حقیقت یاب، در اطاق دربسته به بررسی نمی‌پردازد، بلکه در فضای باز از نزدیک صحنه اتفاقات را مورد بررسی قرار می‌دهد. همه مردم می‌توانند خود را به صحنه وقوع جنایت برسانند و از نزدیک آن را مشاهده کنند. در این حکومت، درهای ندامتگاه به روی کمیته تحقیق مردمی باز می‌شود، تا چه رسد به درهای دانشگاه و یا بیمارستان و آزمایشگاه.

🔻۴. کمیته حقیقت یاب حق ارتباط و مذاکره با همه اطراف نزاع و حتی شورشیان را دارد تا بر اساس آگاهی کامل، به درک درست از حقیقت دست یابد. در اینجا ارتباط با مخالفان و معارضان جرم نیست و کاملا آزاد است.

🔻۵. کمیته حقیقت یاب، حتی در شرایطی که دشمنِ حکومت علوی دست به آشوب زده، با حضور آزادانه مردم تشکیل شده و “شرایط حساس” موجب سلب حقوق مردم نمی‌گردد.

🔻۶. محور اصلی حقیقت یابی، “کشف ظالم و مظلوم” است، حقیقت وقتی آشکار می‌شود که از ظلم پرده برداشته شود و معلوم گردد که به چه کسی تعدی شده؟ امیرالمومنین، از آن شورش‌ها، به نام “هجوم بر اسلام” و خطر برای اسلام، نام نبرده و از مردم برای مقابله با دشمنان اسلام دعوت نکرده است! امام که مَثَل اعلای اسلام است، در پس “نقاب دین” و خدا خود را پنهان نمی‌کند.

🔻۷. حقیقت یابی، وقتی امکان پذیر است که حکومت از موضع “خود حق پنداری” تنزل کند و حتی اگر در رأس آن مجسمه عدالت هست، به مردم بگوید: “خوب یا بد” بودنم را شما قضاوت کنید! در حکومتی که خود را ملاک حقانیت می‌بیند، کمیته حقیقت یاب، فریب است.

🔻۸. حقیقت یابی، نیاز به تضمین آزادی بعد از حقیقت یابی هم دارد. این آزادی برای اعلام و اقدام بر اساس کشف حقیقت است، ممکن است این حقیقت، در ظلمِ حکومت باشد که باید در برابر آن ایستاد. حضرت علی این آزادی را هم تضمین کرد که اگر از طرفِ من خلافی صورت گرفته، “اعتراض” کنید.(ترجمه محمد تقی جعفری) پس، بعد از حقِ حقیقت یابی، نوبت به حقِ اعتراض می‌رسد.

🔻۹. در دولت علوی، پس از آنکه امکان تحقیق برای مردم درباره علت درگیری ها و شورش ها فراهم شد و مردم به مظلوم بودن حاکم قانع شدند، آنگاه توقع و انتظار حمایت از حاکم وجود دارد. در این مدل حکمرانی، راه‌های اطلاع رسانی مسدود نمی‌شود و دردهای مراکز قدرت به روی مردم بسته نشده و فقط برای حمایت مردمی فراخوان داده نمی‌شود.

🔻۱۰. اگر راه‌های تحقیق مردمی مسدود و امکان راستی آزمایی اخبار  نباشد، آنگاه چقدر می‌توان به گزارشات دولتی اعتماد داشت؟ و اگر متولیان گزارش دروغ را جایز و بلکه واجب بدانند تا نظام تضعیف نشود و دشمن سوء استفاده نکند، آنگاه چقدر می‌توان به گزارشات آنها اطمینان نمود؟ و اگر با همین توجیهات، سابقه پنهان کاری و خلاف گویی در کارنامه آنها ثبت شده باشد، آیا باز هم راهی برای قبول گزارشات شان در کمیته تحقیق هست؟

🔻وبالاخره چقدر فرق است بین:
جامعه ای که مردم می‌توانند حقیقت یابی کرده و به زوایای پنهان حوادث دست یابند با جامعه ای که این امکان برای مردم وجود ندارد و خود حاکمان در فضاهای امنیتی برای مردم حقیقت بافی نموده و گزارش آن را به مردم ابلاغ می‌کنند؛
آری فرق است بین:
حقیقت یابیِ مردم با حقیقت بافی برای مردم!!

@mohammadsorooshmahallati