آیت الله کاظم قاضی زاده / حکومت در تصمیم‌گیری‌ها نباید عامه مردم را فدای خواص کند
اندیشه ما- به گزارش اندیشه ما به نقل از روابط عمومی موسسه پژوهشی - فرهنگی فهیم ، چهار صدوچهل دومین جلسه از سلسله جلسات موسسه فهیم که به مناسبت ماه رمضان 1447ه، ق در سالن اجتماعات موسسه با حضور جمع کثیری از فضلای حوزه علمیه ،اساتید حوزه و دانشگاه با سخنرانی و ارائه آیت الله کاظم قاضی زاده استاد درس خارج فقه و رئیس موسسه فهیم بر گزار شد گزیده سخنرانی استاد قاضی زاده را در ادامه می خوانید:
اعوذ بالله من الشیطان الرجیم بسم الله الرحمن الرحیم الحمدلله رب العالمین، و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین، سیما بقیة الله فی الأرضین.
در آغاز از خدای متعال می‌خواهیم که شر دشمنان، خصوصاً شرّ آمریکای جنایتکار و رژیم صهیونیستی را ـ که حمله ناجوانمردانه‌ای را امروز آغاز کرده‌اند ـ به خودشان بازگرداند. ان‌شاءالله ملت ما، هویت ما، کشور ما، دولت ما و نظام جمهوری اسلامی از شرّ آنان مصون بماند. از خداوند می‌خواهیم همه تصمیم‌گیران کشور در سلامت و هدایت باشند و هرچه زودتر جمهوری اسلامی بر دشمنان خود غالب گردد. همان‌گونه که در جنگ دوازده‌روزه، با وجود خسارت‌هایی که کشور ما متحمل شد و شهدایی که تقدیم کردیم، در نهایت درخواست آتش‌بس از سوی آنان مطرح شد و این برای ما پیروزی بزرگی بود. ان‌شاءالله این جنگ نیز به‌سرعت و با درخواست آتش‌بس از سوی طرف‌های مخاصم جمهوری اسلامی به پایان برسد.
صدیق معظم، جناب استاد جوادی آملی، قرار بود شبی دیگر در خدمتشان باشیم. بنابراین برای آنکه جلسه تعطیل نشود، بنده ادامه بحث خود درباره آموزه‌های امیرالمؤمنین علیه‌السلام در نامه به مالک اشتر را در خدمت شما عزیزان عرض می‌کنم.
بعد از مطالبی که در جلسه گذشته بیان شد، امیرالمؤمنین علیه‌السلام نکته کلی دیگری مطرح می‌کنند که می‌توان گفت یکی از سیاست‌های اساسی حکومت اسلامی در برخورد با اقشار مختلف مردم است. شاید بتوان عنوان آن را «ترجیح عامه بر خواص» گذاشت.حکومت اسلامی با دو دسته مواجه است: خواص و عموم مردم. مقصود از «عوام» در اینجا به معنای بی‌سواد نیست، بلکه به معنای «عامه مردم» است.امیرالمؤمنین علیه‌السلام می‌فرمایند:«وَ أَحَبُّ الْأُمُورِ إِلَیْکَ أَوْسَطُهَا فِی الْحَقِّ، وَ أَعَمُّهَا فِی الْعَدْلِ، وَ أَجْمَعُهَا لِرِضَى الرَّعِیَّةِ.»یعنی در تصمیم‌گیری‌های حکومتی، گاهی کار میان دو گزینه قرار می‌گیرد:یک گزینه به نفع عموم مردم است و گزینه دیگر به نفع گروهی خاص.برای مثال، یک نماینده مجلس هنگام رأی دادن ممکن است با لایحه‌ای روبه‌رو شود که یا به نفع منطقه خودش است، یا به نفع کل کشور. یا وزیری در تصمیم‌گیری درباره آبرسانی، ساخت کارخانه یا امکانات دیگر ممکن است بگوید چون اهل فلان شهر هستم، کارخانه را به همان شهر ببرم. این‌ها تصمیم‌هایی است که به نفع گروه یا منطقه خاصی است.در مقابل، گاهی تصمیمی گرفته می‌شود که به نفع همه مردم است.حضرت می‌فرمایند شاخص تصمیم‌گیری سه چیز است:
اول: «اوسطها فی الحق»؛ یعنی آن تصمیمی که به حق نزدیک‌تر است، بدون توجه به اینکه چه کسی از آن نفع می‌برد یا نمی‌برد.
دوم: «اعمها فی العدل»؛ آنچه عدالت فراگیرتری ایجاد می‌کند و افراد بیشتری از آن بهره‌مند می‌شوند.
سوم: «اجمعها لرضی الرعیه»؛ آنچه رضایت عمومی مردم را بیشتر جلب می‌کند.
حضرت در ادامه دلیل هم بیان می‌کنند. می‌فرمایند در تصمیم‌گیری‌ها اگر خواسته خواص را رعایت کنید، عامه مردم ناراضی می‌شوند؛ و اگر خواسته عامه را رعایت کنید، خواص ناراضی خواهند شد. حال کدام بهتر است؟
امام می‌فرمایند:اگر عامه مردم ناراضی باشند، رضایت خواص سودی ندارد. اما اگر خواص ناراضی باشند، در حالی که عامه مردم راضی هستند، مشکلی ایجاد نمی‌شود.یعنی اگر گروه کوچکی ناراضی باشند، اما اکثریت مردم رضایت داشته باشند، حکومت می‌تواند آن را بپذیرد؛ زیرا اساس حکومت بر رضایت عموم مردم است.بنابراین حکومت در تصمیم‌گیری‌ها نباید عامه مردم را فدای خواص کند. معیار اصلی، منافع عموم مردم است؛ چه آن افراد در حزب ما باشند یا نباشند، همشهری ما باشند یا نباشند.متأسفانه گاهی در برخی مصوبات یا سیاست‌گذاری‌ها چنین مشکلاتی دیده می‌شود.برای مثال، زمانی برخی دانشگاه‌های خصوصی برای پذیرش دانشجوی کارشناسی ارشد شرایطی تعیین می‌کردند که عملاً فقط یک فرد خاص آن شرایط را داشت. مثلاً اعلام می‌کردند داوطلب باید فلان مدرک را داشته باشد، تا سطحی از حوزه علمیه درس خوانده باشد و زبان خاصی هم بداند. وقتی بررسی می‌کردیم می‌دیدیم تنها فردی که همه این شرایط را با هم دارد، فرزند رئیس همان دانشگاه است.یا در مجلس گاهی بندهای تبصره‌ای اضافه می‌شود که سهمیه‌های مختلفی ایجاد می‌کند؛ برای مثال سهمیه ایثارگران، فرزندان هیئت علمی و موارد متعدد دیگر. این سهمیه‌ها گاهی آن‌قدر زیاد می‌شود که عملاً بخش قابل توجهی از ظرفیت‌ها را در بر می‌گیرد.طبق اطلاعات غیررسمی که نقل می‌شود، مثلاً در دانشکده پزشکی دانشگاه تهران که از رشته‌های بسیار پرمتقاضی است، سالانه حدود دویست تا دویست و پنجاه نفر پذیرش می‌شوند، اما بخش قابل توجهی از آن‌ها از طریق سهمیه‌ها وارد می‌شوند و تعداد کمتری صرفاً از طریق رتبه‌های برتر کنکور پذیرفته می‌شوند.این‌ها نمونه‌هایی است که نشان می‌دهد گاهی خواص بر عامه ترجیح داده می‌شوند.
البته گاهی استثناهایی وجود دارد؛ مثلاً کسی که پدرش در راه انقلاب شهید شده است، ممکن است جامعه برای جبران بخشی از آن فداکاری امکاناتی در اختیار خانواده او قرار دهد. این قابل فهم است؛ اما نباید این مسئله به شکل افراطی گسترش یابد.در ادامه از امیرالمؤمنین علیه‌السلام سؤال می‌شود که «عدل بهتر است یا جود؟»حضرت می‌فرمایند:«العدل یضع الامور مواضعها و الجود یخرجها عن جهتها.»عدل باعث می‌شود هر چیز در جای خود قرار گیرد؛ اما جود گاهی امور را از جایگاه طبیعی خود خارج می‌کند.برای مثال، اگر به خاطر حضور یک مقام در منطقه‌ای امکانات فراوانی داده شود، در حالی که مناطق دیگر از همان امکانات محروم باشند، این نوعی خروج از عدالت است.حضرت در ادامه می‌فرمایند:«العدل سائس عام و الجود عارض خاص.»عدالت یک سیاست عمومی و فراگیر است، اما جود و بخشش تنها شامل گروهی خاص می‌شود.بنابراین نتیجه می‌گیرند:«العدل أشرفهما و أفضلهما.»عدالت برتر از جود است.البته در روابط فردی ممکن است جود و بخشش فضیلت بیشتری داشته باشد؛ مثلاً کسی به ما لطفی کرده و ما با لطف بیشتری پاسخ می‌دهیم. اما در حکومت، اگر مسئولان بر اساس نزدیکی افراد به خودشان بخشش کنند، بی‌عدالتی شکل می‌گیرد.پس معیار در حکومت باید عدالت و توجه به عموم مردم باشد.در ادامه حضرت نکته مهم دیگری بیان می‌کنند و می‌فرمایند:«إنما عمود الدین و جماع المسلمین و العدة للأعداء العامة من الأمة.»یعنی ستون دین، اجتماع مسلمانان و نیروی مقابله با دشمنان، همین توده‌های مردم هستند؛ نه خواص.خواص معمولاً در صحنه‌های سخت کمتر حضور دارند، اما عامه مردم هستند که در میدان‌ها، راهپیمایی‌ها و دفاع از کشور حضور پیدا می‌کنند.پس باید توجه و گرایش حکومت به سوی همین مردم باشد و تصمیم‌هایی اتخاذ شود که منفعت عمومی بیشتری داشته باشد و عاقبت آن بهتر باشد.در اینجا یک سؤال مهم مطرح می‌شود:مراد از «خواص» و «عوام» چیست؟آیا خواص یعنی نخبگان، تحصیل‌کردگان یا افراد با تجربه؟ آیا باید آنان را کنار گذاشت؟پاسخ این است که منظور امیرالمؤمنین چنین نیست.حضرت در ادامه ویژگی‌های خواص را بیان می‌کنند و می‌فرمایند کسانی که:هزینه‌هایشان برای حکومت سنگین است در سختی‌ها کمک کمی می‌کنند نسبت به انصاف بی‌میل هستنددرخواست‌های زیادی دارندهنگام دریافت نعمت شکرگزاری نمی‌کنندهنگام محروم شدن عذر نمی‌پذیرند در مشکلات صبر کمی دارنداین‌ها همان «خواص» مورد نظر حضرت هستند.بنابراین خواص به معنای نخبگان علمی یا افراد با تجربه نیست. قرآن نیز از «اولوالالباب» و عالمان تمجید می‌کند. پس نمی‌توان گفت هر نخبه‌ای باید کنار گذاشته شود.در ادامه حضرت توصیه دیگری می‌کنند و آن برخورد با خبرچینان است.می‌فرمایند:از میان مردم، دورترین افراد از تو باید کسانی باشند که بیش از همه به دنبال کشف عیب‌های مردم هستند.زیرا مردم عیب‌هایی دارند و سزاوارترین فرد برای پوشاندن این عیب‌ها، حاکم است.حضرت می‌فرمایند:آنچه برای تو آشکار نشده است، در پی کشف آن نباش.در دنیای امروز، با وجود ابزارهای نظارتی و فناوری‌های مختلف، حکومت‌ها می‌توانند اطلاعات زیادی درباره زندگی مردم به دست آورند؛ اما امیرالمؤمنین تأکید می‌کنند که اصل، پوشاندن عیب‌هاست.همچنین توصیه می‌کنند که تا می‌توانی عیب‌های مردم را بپوشان؛ زیرا خداوندنیز عیب‌هایی را که دوست داری از تو پوشیده بماند، خواهد پوشاند.در پایان حضرت توصیه می‌کنند که کینه‌ها را از دل بیرون کنید و اسباب دشمنی‌ها را قطع نمایید. عذر مردم را بپذیرید و در اجرای حدود، با وجود شبهه از اجرای آن خودداری کنید.پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله با وجود همه آزارهایی که از مردم مکه دیدند، هنگام فتح مکه فرمودند: امروز روز انتقام نیست، بلکه روز رحمت است.حکومت زمانی پایدار می‌ماند که چنین روحیه‌ای در آن حاکم باشد.در پایان از خداوند می‌خواهیم به همه ما توفیق بندگی عطا فرماید. خدایا مسئولان کشور ما، مقام معظم رهبری و رئیس‌جمهور را در این روزهای سخت از هرگونه خطر حفظ بفرما. خدایا ملت ما را در این آزمون بزرگ سربلند قرار بده. دشمنان این کشور، آمریکا و رژیم صهیونیستی را هرچه زودتر نابود بگردان و شهدای ما، خصوصاً شهدای این روزها و دانش‌آموزان شهید را مشمول رحمت و مغفرت خود قرار بده.
والسلام علیکم و رحمه الله.
دیدگاه‌ها
هنوز دیدگاهی ثبت نشده است. نخستین نفر باشید.
یادداشت، نقد یا دیدگاه خود را بنویسیدبدون ترک این صفحه، برداشت خود را با ما و دیگر خوانندگان در میان بگذارید.