در جستجوی چنین الگوهایی بوده‌ایم
آیةالله سیدضیاء مرتضوی
1- یکی از زیباترین و گویاترین تعالیم که جهت‌گیری دولت و جایگاه شهروندان و لحاظ حقوق و شئون شهروندی را به عنوان صاحبان اصلی دولت و نظام یا کسانی که در مرکز هدف‌گذاری برای شکل‌گیری حکومت و دولت قرار دارند، نشان می‌دهد، دستورالعمل امیرالمؤمنین(ع) به کارگزاران گردآوری زکات است که یکی از منابع مالی مهم دولت اسلامی به شمار می‌رود و می‌توان آن را به عنوان آیین‌نامه اخلاقی حقوقی گردآوری زکات در دولت علوی شمرد؛ آیین‌نامه‌ای که روح حاکم بر آن اختصاص به زکات ندارد و در واقع نشان‌دهنده نوع رفتاری است که دولت اسلامی و حکمرانان و کارگزاران آن باید با مردم داشته باشند؛ مسئولانی که در هر سطح و موقعیت که باشند، از «رأس» هرم تا «قاعده» آن، تنها سمت خدمتگزاری برای مردم را دارند و باید دید چه نسبتی با اخلاق حکمرانی در حکومت علوی دارند؟!
2- این آیین‌نامه را جناب سید رضی در نهج البلاغه (نامه 25) آورده و افزوده است که امام(ع) آن را برای کسانی که آنان را به کارگزاری گردآوری زکات می‌گمارد می‌نوشت، اما پیش از وی جناب کلینی (کافی 3/536-538) متن کامل‌تر آن را با سندی صحیح و معتبر آورده است. چنان که پیش از کلینی، جناب ثقفی کوفی (الغارات 1/75-78) با سندی دیگر روایت کرده است. راوی نخست سخن در نقل کلینی، برید بن معاویه است که خود این متن را از امام صادق(ع) شنیده است. آنچه بر اهمیت این نامه افزوده است، حاشیه مهمی است که امام صادق(ع) پس از بازگویی آن بر آن زده و به این مناسبت، شدت تاسف و ناراحتی خود را از رفتاری که حکمرانان در جامعه اسلامی، پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) تا آن زمان با حقوق مردم و حریم جان و مال و آبرو و امنیت آنان داشته‌اند را نشان داد. امام(ع) در بیان این دستور العمل به برید بن معاویه فرمود:
3- «امیرالمؤمنین(ع) کارگزار زکاتی را از کوفه به مناطق اطراف آن فرستاد و به او گفت: ای بنده خدا! راهی شو، و بر تو باد پروای خداوندی که تنهای بی‌همتاست و هرگز دنیای خود را بر آخرت خود، بر نگزین و نگهدار چیزی باش که تو را بر آن امین شمردم. مراقب حق خداوند در آن باش، تا به منطقه فلان قوم برسی. وقتی رسیدی در کنار آب آنان، بدون آنکه میان خانه‌های آنان شوی، منزل کن. آن‌گاه با آرامش و وقار سراغ آنان برو تا میان آنان بایستی و بر آنان سلام کنی. سپس به آنان بگو: ای بندگان خدا! ولیّ خدا مرا پیش شما فرستاد تا حق خداوند در اموالتان را از شما بستانم، آیا در اموالتان حقی از خداوند هست که آن را به ولیّ او پرداخت کنید؟ اگر کسی گفت «نه»، دوباره سراغ او نرو و اگر کسی از آنان پاسخ مثبت داد، همراه او راهی شو، بی‌آنکه او را بترسانی یا وعده‌ای جز خوبی دهی. وقتی به مال او رسیدی جز با اذن او وارد نشو، زیرا که بیشتر آن برای اوست. به او بگو: ای بنده خدا! آیا به من اجازه ورود به مال خود می‌دهی؟ اگر هم به تو اذن داد مانند کسی که بر او در مالش سلطه داری و با تندی و خشونت وارد نشو.
پس از آن، مال را دو بخش کن، سپس به اختیار او بگذار که هر کدام را خواست بر گزیند، کاری به او نداشته باش. سپس باقی‌مانده را دو بخش کن و به اختیار او بگذار هر کدام را خواست بر گزیند و تو کاری به او نداشته باش، و همین گونه تکرار کن تا اندازه‌ای بماند که کفایت حق خداوند عزّ و جلّ را در مال وی می‌کند. وقتی این اندازه ماند حق خداوند را بگیر. با این حال، اگر از تو خواست که این کار به هم بخورد، بپذیر، بعد هر دو بخش را درهم آمیز و مانند آنچه بار اول کردی بکن تا حق خداوند در مال او را بگیری.»
4- امیرالمؤمنین(ع) در ادامه سخن درباره چگونگی فرستادن زکات‌های گردآوری شده به مرکز و شرایط مأمور و رعایت دقیق حال حیوانات نیز نکات ریز و زیبایی به دست داده است:
«آن گاه که شتران زکات را ستاندی، آنها را تنها به دست فردی بسپار که خیرخواه، دلسوز، امین، حافظ و با آنها خوش‌رفتار باشد. سپس هر آنچه را از هر سو گردآوردی، برای ما بفرست تا هر جا که خداوند عزوجل فرمان داده است، قرار دهیم. وقتی فرستاده‌ات خواست آنها را حرکت دهد، به او دستور بده که میان مادر با فرزند حائل نشود و جدایی نیندازد؛ شیر آن را کاملا ندوشد و با این کار به کرّه او زیان نزند؛ در سوار شدن بر آن، آن را به دشواری نیندازد و در این کار میان شتران به عدالت رفتار کند؛ از کنار هر آبی که گذر می‌کند، شتران را سر آب ببرد و در زمانی که شتران استراحت می‌کنند و دوشیده می‌شوند، آنها را از علف‌زار به میان جاده نبرد؛ نهایت کوشش خود را در مدارا کردن با شتران به کار گیرد تا به خواست خداوند پیش ما بیایند، در حالی که کاملا فربه و چاق باشند و دور از خستگی و فرسودگی و به خواست خدا بر اساس کتاب خدا و سنت پیامبرش(ص) میان بندگان خداوند قسمت شوند؛ که این کار برای تو اجر فزون‌تر دارد و به صلاح تو نزدیک‌تر است. خداوند به آنها و به تو و به کوشش و خیرخواهی تو درباره کسی که تو را فرستاده و تو دنبال کار او فرستاده شدی، نگاه می‌کند؛ چنان که رسول خدا(ص) فرمود: خداوند به هر بنده‌ای نظر کند که خود را در طاعت به سختی انداخته، برای خود و امام خود خیرخواهی می‌کند، او با ما در بهشت برین خواهد بود.»
5- امام صادق(ع) پس از نقل این دستور العمل که به خوبی نشان‌دهنده ضرورت اهتمام دولت اسلامی به حقوق شهروندان و حتی حیوانات در اختیار آن است، گریست و فرمود: «ای برید! به خدا سوگند هیچ حرمتی برای خداوند باقی نماند جز آنکه شکسته شد و از زمانی که خداوند روح امیرالمؤمنین(ع) را گرفت، در این عالم به کتاب خدا و سنت پیامبر او عمل نشد و در میان این خلق، حدّی بر پا نگشت و تا امروزِ مردم، به چیزی از حق عمل نشد.» آن گاه امام صادق(ع) بر رسیدن حق به اهل حق و مژده نهایی تحقق دین حقیقی خداوند تاکید فرمود.
به نقل کلینی (کافی 3/538) امام صادق(ع) همین دستور را در همراهی با صاحب مال و مختار ساختن او در گزینش بخش مربوط به خود، به محمد بن خالد قسری که کارگزار مدینه بود، داده است. فقهاء نیز، از جمله به دلیل همین روایات، انتخاب زکات در میان اموال را حق مأمور گردآوری ندانسته و رضایت مالک را شرط دانسته‌اند «و فی ذلکَ فَلْیَتَنافَسِ المُتَنافِسُون»؛ صدق الله العلیّ العظیم.
[1]. روزنامه جمهوری اسلامی 24 مهر 1401
دیدگاه‌ها
هنوز دیدگاهی ثبت نشده است. نخستین نفر باشید.
یادداشت، نقد یا دیدگاه خود را بنویسیدبدون ترک این صفحه، برداشت خود را با ما و دیگر خوانندگان در میان بگذارید.