♨️ شروع ظلم❗️

♨️ شروع ظلم❗️

یاداشتی ازآیة الله محمد سروش محلاتی

♦️آن‌که نخست دست به ستم گشاید، فردا پشت دست خاید.

جمله بالا، ترجمه مرحوم دکتر سید جعفر شهیدی از کلام کوتاه مولا امیر المومنین است که در نهج البلاغه آمده است:
«لِلظَّالِمِ اَلْبَادِي غَداً بِكَفِّهِ عَضَّةٌ»(کلمات قصار/۱۸۶)

🔻”ظالم بادی” کیست؟
کسی که ظلم و تعدی را آغاز می‌کند. وقتی ظلم شروع می‌شود، قهرا عکس العملهایی هم بدنبال دارد و عده‌ای را به مقابله وادار می‌کند.
عده‌ای فقط ظلم در سطح معلولها را می‌بینند و محکوم می‌کنند و چشم خود را بر سرچشمه ها می‌بندند.
و عده ای که می‌خواهند خود را اخلاق مدار جلوه دهند، هم ظالمِ آغاز کننده و هم مظلومِ پاسخ دهنده را محکوم می‌کنند و چشم خود را بر علیت می‌بندند.
ولی آنها که واقع نگرند، ریشه های ظلم را شناسایی کرده و آنها را محکوم می‌کنند. امیرالمومنین علت ظلم را نشان می‌دهد و ذهنها را معطوف به “ظالم اول” می‌کند. در فرهنگ شیعه همیشه ظالم اول مورد مورد توجه بوده است: اللهم العن اول ظالم ظلم ….
اساسا قرآن به موضوع آغاز کننده چندان اهتمام دارد که وقتی مسلمانان را به صحنه قتال با ظالمان فرا می‌خواند، به آنها متذکر می‌شود که آنها شروع کننده بوده‌اند: «أَلَا تُقَـٰتِلُونَ قَوۡمࣰا نَّكَثُوۤا۟ أَیۡمَـٰنَهُمۡ وَهَمُّوا۟ بِإِخۡرَاجِ ٱلرَّسُولِ وَهُم بَدَءُوكُمۡ أَوَّلَ مَرَّةٍ»[سوره توبه/١٣]

🔻آیا کسی که با ظالم مقابله می‌کند، او هم ظالم است؟
روشن است که مقابله با ظلم، ظلم نیست و کار کسی که مقابله می‌کند ظلم بحساب نمی‌آید. از این رو برای محکوم کردن ظلم، نیازی به قید “شروع کننده” نداریم. ولی این قید بخصوص در ادبیات عرب از آن جهت است که گاه بدلیل مشابهت ظاهریِ عکس العمل با عمل، عکس العمل هم ظلم نامیده می‌شود. ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه می‌گوید: «ان العرب تطلق علی ما یقع فی مقابلة الظلم اسم الظلم ایضا کقوله تعالی جزاء سیئه سیئه مثلها».

🔻وزر و وبال رفتارهای مقابله کننده بر عهده کیست؟ هر گناهی که در مقابله باشد بگردن ظالم است، البته تاجایی که مظلوم تعدی و زیاده روی نکند.
مثلا وقتی ظالمی ناسزا می‌گوید و مظلوم با ناسزاگویی پاسخ او را می‌دهد، ظالم هم گناه ناسزاگویی خود را برعهده دارد و هم گناه ناسزاگویی مظلوم را بر عهده دارد. کلینی حدیث معتبر امام صادق(ع) را –درباره دو نفر که به یکدیگر دشنام می‌دادند– چنین آورده است: شروع کننده ظالم تر است و گناه خودش و گناه دیگری بر اوست تا وقتی که مظلوم زیاده روی نکند:
«البادی منهما اظلم و وزره و وزر صاحبه علیه ما لم یتعد المظلوم». این مضمون در صحیح مسلم نیز از رسول خدا(ص) نقل شده است و گویای آن است که مواخذه زشتی کار مظلوم از او برداشته می‌شود و بر بار سنگین ظالم افزوده می‌شود، چون او با رفتار ناعادلانه خود دیگران را به رفتارهای ناشایسته واداشته است(شرح ملاصالح مازندرانی)

🔻فردای ظالم؟
بفرموده امام(ع) ظالم، “فردا” پشیمان می‌شود و از شدت پشیمانی دست خود را دندان می‌گیرد! ولی فردای ظالم کدام روز است؟ شارحان نهج البلاغه این فردا را فردای قیامت دانسته اند همانگونه که در قرآن به آن اشاره شده است: «وَیَوۡمَ یَعَضُّ ٱلظَّالِمُ عَلَىٰ یَدَیۡهِ یَقُولُ یَـٰلَیۡتَنِی…»[سوره الفرقان/٢٧]
ولی این فردا می‌تواند شامل فردای پشیمانی دنیایی هم باشد. فردایی که برای جباران تاریخ اتفاق افتاده، فردای سقوط از قدرت که برای فرعون اتفاق افتاد و برای … و برای صدام و برای قذافی.
امیرالمومنین از این روز به “روز مظلوم” تعبیر کرده است. روزی که مظلوم به حقوق خود دست می‌یابد و گریبان ظالم را می‌گیرد:
«يَوْمُ اَلْمَظْلُومِ عَلَى اَلظَّالِمِ أَشَدُّ مِنْ يَوْمِ اَلظَّالِمِ عَلَى اَلْمَظْلُومِ»

اینک عصر جمعه است و چشم امید به عنایت الهی داریم که با ظهور حضرت ولی عصر(عج)، روز مظلوم بر ظالم را درک کنیم.

@mohammadsorooshmahallati