عفو،حلم و رفق در جامعه از شاخصه های اسلام رحمانی است.

عفو،حلم و رفق در جامعه از شاخصه های اسلام رحمانی است.

ایت الله سید محمد علی ایازی:

یکی از شاخصه¬های اسلام رحمانی، تکیه بر تعالیم اخلاقی همچون عفو، حلم و رفق در جامعه است. این مسئله از چند جهت قابل توجه است، یکی در شیوه تبلیغ و ترویج دین است که در معارف دینی اصل بر منطق و استدلال و استفاده از زبان منطق و عاطفه(موعظه) است. قرآن به پیامبر می¬گوید: «ادْعُ إِلى‏ سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ…». (نحل: 125). دیگری در برخورد با عمل و اجرا نرم¬خوئی است: «فبما رحمة من الله لنتَ لهم ولو كنتَ فظّاً غلیظ القلب لا [نفضّوا من حولك»؛ (آل¬عمران: 167) از لطف و رحمت الهی به تو این بود كه نرمخو و مهربان بودی. اگر بد اخلاق و تندخو بودی،‌ مردم از اطراف تو پراكنده می¬شدند. یا در تحمل و برخورد با آنان اصل عفو را مبنا قرار می¬دهد: «خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِینَ». (اعراف: 199). (به هر حال) با آنها مدارا کن و عذرشان را بپذیر، و به نیکى¬ها دعوت نما و از جاهلان روى بگردان (و با آنها ستیزه مکن)! در مقبوله عمر بن حنظله درباره عدم تحمل و آسان¬گیری به موالیان یادآوری می¬کند: «يَا عُمَرُ لَا تَحْمِلُوا عَلَى شِيعَتِنَا وَ ارْفُقُوا بِهِمْ فَإِنَّ النَّاسَ لَا يَحْتَمِلُونَ مَا تَحْمِلُونَ». شما واجبات و مستحبات را به جا می¬آورید ولی این اعمال را به آنها تحمیل نکنید. بلکه به جای تحمیل، اسباب اجراپذیری آن را تسهیل کنید تا جامعه آن را به آرامی به بپذیرد. لذا در روایات، تقابل رفق و عُنف (خشونت) دیده می‌شود. در روایتی از امام محمدباقر(ع) آمده: «إنّ َاللَّهَ عَزَّوَجَلَّ رَفِيقٌ يُحِبُّ الرِّفْقَ و َيُعْطِي عَلَی الرِّفْقِ مَا لَايُعْطِي عَلَی الْعُنْف؛ خداوند اهل رفق است و رفق را دوست دارد. و آنچه در ازای رفق عطا می‌کند در ازای عنف عطا نمی‌کند.
از مصادیق مهم این قاعده عفو در اسلام رحمانی در شیوه حکمرانی و کیفر خطاها است. در این زمینه بسیاری از فقهای امامیه، از قدیم و جدید، بویژه فقهای قریب به زمان ائمه (ع)، در موارد متعددی در کتب فقهی خود روایت درء را مبنای استنباط قرار داده، بر طبق آن فتوی صادر کرده و به آن عمل نموده‌اند. این قاعده مبنای روایتی نبوی است که از پیامبر اسلام(ص) نقل شده است: « إن الإمامَ لَأنْ يُخْطِئَ في العَفوِ خَيرٌ مِن أنْ يُخْطئَ في العُقوبَةِ »، (اگر حاکم از روی خطا و”شبهه” عفو کند، بهتر و سودمند تر از آن است که به خطا کیفر دهد. و این سخن پیامبر منبع الهامی برای حکومت¬های عادل شد با این عنوان و قاعده “ترجیح تقدم اشتباه در عفو به اشتباه در کیفر” در فقه جزایی اسلام. «ادْرَؤوا الحُدودَ عنِ المسلِمينَ ما اسْتَطَعْتُم ، فإنْ وَجَدتُم للمسلِمِ مَخْرَجا فَخَلّوا سبيلَهُ ؛ فإنَّ الإمامَ لَأنْ يُخْطِئَ في العَفوِ خَيرٌ مِن أنْ يُخْطئَ في العُقوبَةِ». . برخی از فقها تعابیری درباره این روایات دارند که بر اطمینان انسان می‌افزاید. به عنوان نمونه، مرحوم صاحب ریاض در این باره می‌گوید: «و الاولی التمسک بعصمة الدم الا فی موضع الیقین عملا بالنص المتواتر بدفع الحد بالشبهات.» . در روایتی دیگر همین روحیه عفو خویشتن¬داری و ترویج احسان را نشان می-دهد روایتی است از امام صادق عليه ‏السلام: «يَعيشُ النّاسُ بِاِحْسانِهِمْ اَكْثَرَ مِمّا يَعيشونَ بِاَعْمارِهِمْ وَ يَموتون بِذُنوبِهِمْ اَكْثَرَ مِمّا يَموتونَ بِآجالِهِمْ؛ مردم، بيشتر از آن‏كه با عمر خود زندگى كنند، با احسان و نيكوكارى خود زندگى مى‏¬كنند و بيشتر از آن‏كه با اجل خود بميرند، بر اثر گناهان خود مى‏¬ميرند. مفهوم این سخن در حوزه اجتماعی این است که رفتار کریمانه حکومت¬ها، باعث دوام آن¬ها و مرگ آنان به خاطر سخت¬گیری و شدت عقوبت آنان می¬شود. سعدی در این باره می¬گوید:
ظالم برفت و قاعدۀ زشت از او بماند عادل برفت و نام نکو یادگار کرد