مراسم عزای حسینی هرگز نباید عرصه ایجاد تفرقه، تشتت و جدایی آحاد مختلف مردم از یکدیگر باشد.
استاد سید جواد ورعی در مصاحبه با اندیشه ما به سوالات زیر پاسخ گفت :
✓ •سوال اول : اهم ویژگیهای مثبت و کارکردهای اجتماعی و دینی مراسم عزاداری حضرت اباعبدالله الحسین علیه السلام چیست؟
پاسخ استاد : بسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم. با تشکر از دوستان دستاندرکار پایگاه فکری، و فرهنگی «اندیشه ما» به خاطر طرح این موضوع بسیار مهم. به نظرم ویژگیهای مثبت و کارکردهای اجتماعی و دینی مراسم عزاداری اباعبدالله الحسین علیه‌السلام را باید از طریق شناخت ماهیت حرکت امام حسین (ع) به دست آورد. ممکن است مراسمهای عزاداری کنونی تنها برخی از ویژگیهای مثبت و کارکردها را داشته باشد؛ باید تلاش کنیم که همه ویژگیهای مثبت و کارکردهای مفید اجتماعی و دینی را در برداشته باشد.
به نظرم مهم‌ترین ویژگی مثبت و کارکرد اجتماعی و دینی این مراسم آن است که مردم، بخصوص مسلمانان و شیعیان و پیروان اباعبدالله‌الحسین (ع) با الهام از نهضت حسینی زیر بار ظلم و ستم نروند. چون مهم‌ترین شاخصه حرکت امام حسین زیر بار ظلم نرفتن است. حکومت بنی‌امیه از اباعبدالله‌الحسین انتظار داشت تا در برابر ظلم و ستمی که به مردم میکند و خیانتی که در حق دین خدا روا میدارد، اگر همراهی نمی‌کند، دستکم سکوت کند و در کناری بنشیند و زندگی کند، چنانکه برخی از شخصیتهای دینی و اجتماعی آن روز میکردند و حتی امام را هم به اتخاذ این روش سفارش مینمودند. ولی امام به‌عنوان فرزند پیغمبر و شخصیت شاخص دینی زمان خود نمی‌توانست در برابر انحراف بزرگی که در جامعه‌ی اسلامی رخ داده بود، یعنی تبدیل زمامداری اسلامی از «جانشینی پیامبر توسط شایستگان» به «سلطنت موروثی و حاکمیت فرومایگان» سکوت کند و نظاره‌گر باشد. تصورم این است که مراسمات عزاداری اباعبدالله‌الحسین علیه‌السلام باید این ویژگی و کارکرد اجتماعی و دینی را به‌همراه خودش داشته باشد تا مفید فائده باشد. اینکه می‌بینیم حتی در جوامع غیراسلامی، شخصیت‌ها و رهبران سیاسی مثل گاندی با الهام از قیام امامحسین علیه‌السلام در برابر ظلم و ستم ایستاده و استعماگران را از کشور خود بیرون رانده و به استقلال رسیدند، حکایت از این واقعیت دارد که مهم‌ترین پیام نهضت حسینی به بشریت، ایستادگی در برابر ستم بوده است. نه‌تنها به دیگران ستم نکنند بلکه در برابر ستمی که به مردم میشود، سکوت نکنند.
خوب به‌خاطر دارم که حضرت امام رضوان‌الله‌تعالی‌علیه که با الهام از قیام سیدالشهداء علیه‌السلام انقلاب اسلامی ایران را هدایت می‌کرد، همواره بر درس‌آموزی از قیام امام حسین مبنی‌بر مبارزه با ظلم و کنار نیامدن با ستم و ستمگران تاکید داشت و مکرر می‌فرمود: امام حسین (ع) به ما آموخت که در برابر ظلم چه وظیفه‌ای داریم و چگونه باید در برابر ظلم بایستیم؛ دربرابر ظلمی که در جامعه صورت میگیرد، چگونه باید ایثار و فداکاری کنیم.
نکته دوم اینکه در پرتو برگزاری همین مراسمها در ماه محرم، پیام نهضت عاشورا به بشریت منتقل‌شده که در برابر ستم بایستند. فلسفه تشویق و ترغیب ائمه اطهار (ع) به برگزاری مراسم عزای حسینی انتقال همین پیام به مردم بوده است. یکی از دستاوردهای مهم برگزاری این مراسم انتقال این پیام است. اگر مراسم عزاداری ما حامل این پیام بسیار مهم باشد، قدر و ارزش داشته و به فلسفه وجودیش نزدیک شده است. باید تلاش کرد این ویژگی مثبت و کارکرد اجتماعی و دینی همواره در مراسم عزاداری محفوظ باشد. یکی از ویژگیهای مثبت مراسم محرم از ابتدا این بوده که در کنار عزاداری و سوگواری بر مصائبی که بر امام حسین و اصحاب و یاران و فرزندان حضرت وارد شده، برپایی منابر وعظ و خطابه و ایراد سخنرانیهای روشنگرانه بوده است. آشنایی مردم با معارف، اخلاق و احکام دین در پرتو همین مراسم محرم و صفر است. آشنایی مردم با قیام حسینی هم به برکت برپایی مراسم عزا و خطبه و خطابههای عالمان دین بوده است. در طول تاریخ منابر حسینی عرصه بیان فلسفه حرکت امام حسین(ع)، شخصیت سیدالشهداء و عظمت‌های حادثه کربلا بوده است. باید از این ویژگی مثبت حفظ و حراست نمود و مراقبت کرد که مراسم عزاداری محدود به نوحهخوانی، عزاداری، سینهزنی، زنجیرزنی و سوگواری نباشد، بلکه نسل‌های پی‌درپی که در این مراسمها شرکت میکنند، پیام حرکت امام حسین را از طریق سخنرانیهای پرمحتوا، اشعار فاخر نوحهخوانان و مداحان از این مجالس دریافت نمایند. متأسفانه در سالهای اخیر مجالس فراوانی بدون حضور سخنران برگزار میشود، این یک آسیب است. باید علل و عوامل آن را شناخت و با اتخاذ روشهای مؤثر این آسیب را از مجالس عزای حسینی زدود. فرصت بیان مجموعه این علل و عوامل نیست، تنها میتوانم به تناسب موضوع بحث، به یکی از آنها اشاره کنم.
به گمانم یکی از علل آن فقدان ارتباط مناسب میان برگزارکنندگان مراسمها و سخنرانان شایسته و دارای صلاحیت است. چه بسیار فضلا و اساتید حوزه که در ایام محرم و صفر و ماه رمضان، بخاطر فقدان این ارتباط در حوزه میمانند ولی از وجودشان استفاده نمیشود. در گذشته دفاتر مراجع معظم تقلید این ارتباط را برقرار میکردند. بعد از پیروزی انقلاب دو نهاد سازمان تبلیغات اسلامی و دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم برای این منظور تأسیس شدند. این دو نهاد هر چند فعالیتهای آموزشی، پژوهشی و تبلیغی متنوع و مفیدی دارند، اما در این زمینه موفقیتی در حدّ انتظار نداشتند، وگرنه نباید در ایام تبلیغی تعداد زیادی استاد و فاضل حوزوی در حوزه باشند، در حالی که هم توانایی تبلیغی دارند و هم علاقه. البته برخی از بیوت مراجع در حدّی محدود همچنان این ارتباط را برقرار میکنند. به هر صورت موضوع مهمی است که باید به صورت مستقل بدان پرداخت.
یکی دیگر از ویژگیهای مثبت و کارکردهای اجتماعی و دینی مراسم عزاداری در طول تاریخ «وحدت و انسجام بین اقشار مختلف مردم با تفکرات گوناگون» است. به نظرم این‌هم دستاورد مهمی است که در طول تاریخ مراسم عزای حسینی کانون وحدت و یکپارچگی بوده است. باید این ویژگی مثبت را هم حفظ کرد. همواره افراد با افکار و اندیشه‌های گوناگون با گرایش‌های متفاوت در ایام محرم، زیر خیمه عزای سیدالشهداء علیه‌السلام جمع می‌شدند و بر یک محور برنامه‌هایشان را سامان می‌دادند. خیمه اباعبدالله الحسین (ع)، خیمه وحدت و یکپارچگی مردم با سلایق گوناگون بوده است. به خاطر ندارم کسی به‌خاطر دین و مذهب و عقیده، سبک و سلیقه زندگیاش از خیمه عزای حسینی رانده و منع شده باشد. در طول تاریخ غیرشیعیان، حتی غیرمسلمانان و پیروان ادیان و مذاهب دیگر در مجالس عزای سیدالشهدا شرکت کرده و تعلق‌خاطری نسبت به امام حسین و مراسم محرم احساس میکردند؛ در این مجالس شرکت کرده، عزاداری نموده، بر مظلومیت امام و یاران و فرزندانش اشک میریختند، نذر و نیاز داشتند، اطعام میکردند. فکر میکنم پرچم سیدالشهداء علیه‌السلام تنها پرچمی بوده که همه افراد جامعه را زیر این بیرق جمع می‌کرده است. نمونه روشن آن در زمان ما انقلاب اسلامی ایران بود که مردم پرچم سیدالشهداء (ع) اجتماع کرده و این حرکت بزرگ و تحول عظیم را در ایران به وجود آوردند، نظام استبدادی شاهنشاهی را برانداختند و جمهوری اسلامی را بر اساس استقلال و آزادی بنا نهادند. انقلاب اسلامی ایران محصول تاسوعا و عاشورا، و ثمره عزاداریهای مردم در ایام محرم و پیامی بود که از نهضت حسینی دریافت کردند. بنابراین مراسم عزای حسینی هرگز نباید عرصه ایجاد تفرقه، تشتت و جدایی آحاد مختلف مردم از یکدیگر باشد. نباید در مراسم عزای حسینی ندای تفرقه و جدایی، و راندن افراد و جریانات مختلف از خیمه سیدالشهداء بلند شود. به‌گمانم یکی از آفاتی که از طرف افراد نادان و ماجراجو مراسمهای عزاداری را تهدید میکند، همین است. افراد غافل یا مغرضی که خود و جریان وابسته به خود را حسینی قلمداد کرده و دیگران را یزیدی؛ و مراسم عزای حسینی را به میدان تسویه حساب سیاسی و طرد دیگران تبدیل کردهاند. صدا و سیمای جمهوری اسلامی به عنوان رسانه ملی که به همگان تعلق دارد، نباید در اختیار کسانی باشد که بذر تفرقه و اختلاف میکارند، کارنامه صدا و سیما در این زمینه، به ویژه در دهه اخیر کارنامه مثبتی نیست. به طور کلی نهادهای ملی باید از قراردادن امکانان و ظرفیتهای خود در اختیار یک جریان و جناح سیاسی بپرهیزند، به ویژه در ایام عزای حسینی و خیمه اباعبدالله الحسین(ع) که نماد وحدت و یکپارچگی یک ملت است.
✓ سوال دوم : سخنرانیهای سخنرانان و منبرها را چگونه دسته بندی می کنید و کدامیک را عالی، خوب، متوسط و ضعیف میدانید و هر کدام چه ویژگی دارد؟
استاد ورعی در پاسخ به این سوال فرمودند :
به طور کلی معتقدم امروزه سخنرانیها و منابر باید غنی، پر محتوا، مستند و عقلانی باشد. متاسفانه منابر کمی این ویژگیها را به طور کامل دارند. مردم به مجموعه معارف، اخلاقیات و احکام دینی نیاز دارند. منابر و سخنرانیها باید بتوانند این نیاز را تأمین کنند و مخاطبان را با مجموعه آموزههای دینی آشنا سازند. البته سخنرانی و منبر یک فن است و برای تأثیرگذاری بر مخاطب، سخنران هر مقدار در این فن مهارت بیشتری داشته باشد، موفقتر خواهد بود. امروزه که مردم سطح آگاهیشان رشد قابل توجهی کرده، ارتباطات هم بسیار گسترش یافته، ایراد سخنرانیهای با محتوای ضعیف نه تنها مفید نیست، بلکه مضرّ است. سخنان سست و غیرعقلانی در سطح گسترده پخش، و مایه تمسخر و طنز میشود. دشمنان و مخالفان دیانت، اسلام و روحانیت هم بر همین سخنرانیها و سخنان سست و نادرست تمرکز میکنند و بدان دامن میزنند.
از همین رو، امروزه طرح سخنان سست و غیرقابل دفاع منطقی و عقلانی، حتی اگر در برخی از منابع معتبر هم باشد، نباید بدون نقد عالمانه مطرح شود و دستمایه کسانی قرار گیرد که به دنبال برجستهکردن نقاط ضعفاند. نقل خواب و خیال در منابر، و تمرکز بر مطالب سست، یا تکیه بیش از حد بر بیان مطالب احساسی، بدون آنکه بر مبانی عقلی استوار گردند، حتی اگر جاذبه داشته باشد، تنها مخاطبانی سطحی و فاقد بینش و قدرت تحلیل بار میآورد. در دنیای امروز به دلیل گسترش وسائل ارتباطی، و پخش سخنرانیها در کمترین زمان در رسانهها و فضای مجازی، نمیتوان فقط مخاطبانی که در جلسه حضور دارند را معیار طرح مطالب قرار داد و مخاطبان فراوان بیرونی را نادیده گرفت و به گمان خویش مطالبی متناسب با یک جلسه خصوصی را طرح نمود. شاید بتوان گفت: امروزه جلسه خصوصی معنا و مفهوم خود را از دست داده است. پس باید مطالب به گونهای باشد که اگر در فضای عمومی جامعه منتشر شد، قابل دفاع بوده و مفید فایده باشد و بهانه به دست بهانهجویان ندهد. آنقدر مطالب مفید و ارزنده در زمینههای اعتقادی، اخلاقی و احکام در قرآن و احادیث معتبر پیشوایان دینی وجود دارد که نیازی به طرح مسائل غیرضروری، ضعیف، سست و مورد اختلاف نباشد.
عرایضم را در این بخش جمعبندی میکنم، امروزه سخنرانی باید حاوی مطالب متقن، قابل دفاع منطقی، و تأثیرگذار بر مخاطب امروزی باشد. قهراً کسی میتواند از عهده ایراد سخنرانی با این ویژگیها برآید که از درسخوانده باشد و برای هر سخنرانی به اندازه کافی مطالعه نماید، و با مقتضیات جامعه امروز آشنا باشد.
✓ سوال سوم مرثیه خوانیهای مداحان از چه آسیبهای محتوایی و شکلی رنج میبرد؟
استاد خارج فقه و اصول حوزه علمیه در پاسخ سوال سوم فرمودند :
به نظرم بهتر است در این زمینه از کسانی که در مرثیهخوانی، شعر و ادبیات مهارت دارند، همینطور از مداحان اصیل و سنتی استفاده شود. آنچه به نظر قاصر من میرسد آن است که از نظر محتوایی، متأسفانه گرایش به خواندن اشعاری که به جای فضائل اخلاقی و معنوی شهیدان کربلا یا بیانگر معارف اصیل دینی است، به ترسیم غلوآمیز جسم آنان میپردازد، در میان مداحان به ویژه مداحان جوانِ کمدانش بیشتر شده است. اشعاری که به توصیف قد و بالا، چشم و ابرو، و ظواهر قهرمانان کربلا؛ یا توصیف غلوآمیز مصائب کربلا میپردازند، در حالی که به تعبیر استاد شهید مطهری، تنها یک چهره حادثه کربلا، خشونت و جنایت و وحشیگری است، اما چهره دیگر کربلا جلوة نورانیت، معنویت، اخلاق و فضیلت است که بیشتر آموزنده وانسانساز است. این چهره کربلا کمتر مورد توجه مادحان و مرثیهخوانان قرار میگیرد. آنان غالباً در پی ایجاد شور و غلیان احساسات و گریاندن مخاطباند تا رشد فضیلتهای اخلاقی و پایبندی مخاطبان به ارزشهای انسانی و دینی.
از نظر شکلی هم، آشنایان به سبکها میگویند برخی از سبکهای به کار گرفته شده در مجالس حسینی، سبکهای رایج در موسیقیهای پاپ و مانند آن است. در حالی که مجالس حسینی اقتضائات مخصوص خود را دارد، نباید این مجالس که برای هدف خاصی تشکیل میشود، آلوده به سبکهایی شود که با شأن و منزلت موضوع این مجالس، یعنی امام حسین (ع) و یاران و اهل بیت شهیدش، تناسب ندارد. استفاده از ابزار و آلات موسیقی در مجالس عزای حسینی هم از ابتدا مورد بحث و جدل بوده؛ معتقدم با توجه به مشترک بودن این آلات و ابزار، در صورت استفاده، حتماً باید از سبکهایی استفاده شود که به اهداف این مجالس کمک کند و با شأن و منزلت آنها تناسب داشته باشد و مخاطب با شنیدن آن کاملا احساس کند که در مجلس عزای حسینی شرکت کرده، نه در یک کنسرت موسیقی یا هر محفل و مجلس دیگری.
بار دیگر تأکید میکنم که صدا و سیما در فرهنگ سازی در این زمینه نقش کلیدی دارد. باید برنامه های رسانه ملی در ایام محرم در راستای رشد فضائل معنوی و اخلاقی، و ارتقاء سطح دانش مخاطبان نسبت به نهضت حسینی باشد، نه صرفاً پخش عزاداریهای سبک و بیمحتوا، و تعدادی مجالس محدود؛ با مشاهده برنامههای رسانه ملی در این ایام انسان جای مجالس عزاداریهای سنتی و اصیل، و مداحان ریشهدار و با سواد را خالی میبیند.
✓ • سوال چهارم حجم مراسم نسبت به سخنرانی و مداحی چگونه است و وضعیت مطلوب آن چیست؟
پاسخ استاد :
شاید نتوان برای همه مجالس در خصوص مقدار زمانی که برای سخنرانی، مرثیهخوانی و عزاداری، یا سینهزنی صرف میشود، نسخه یکسانی ارائه کرد. بستگی به مخاطبان و اقتضائات جلسه دارد. معمولا قشر جوان و نوجوان بیش از آنکه علاقمند سخنرانیهای طولانی باشند، به مرثیهخوانی و سینهزنی و زنجیرزنی علاقمندند. معتقدم به تناسب ذوق و علاقه مخاطبان، مجالس عزای حسینی باید ترکیبی از منبر و سخنرانی، نوحهخوانی و مرثیهسرایی و سینهزنی باشد. همانگونه که از قدیمالایام در جامعه ما مرسوم بود که مجالس عزای حسینی، تنها سخنرانی یا مرثیهخوانی، عزاداری و سینهزنی نبوده، بلکه ترکیبی از مجموعه آنها بوده است. البته ممکن است مجلسی ظرفیت دو سخنرانی یک ساعته را هم داشته باشد و یک مجلس ظرفیت یک سخنرانی نیم ساعته؛ ولی نباید مجلس از منبر و سخنرانی و بیان معارف، اخلاق و ویژگیهای نهضت حسینی خالی باشد. در یک کلمه مجالس ما باید ترکیبی از شور و شعور حسینی باشد، و مخاطب مجالس عزای حسینی پس از شرکت در مراسم احساس کند به معلومات او افزوده شده، از نظر اعتقادی، و اخلاقی رشد کرده و نیاز عاطفیاش نیز برآورده شده و یک قدم به امام حسین(ع) و راه و هدف او نزدیکتر شده و از امام و یارانش در زندگی درسها آموخته است. حضور در مجالس عزای حسینی و عزاداریها در زندگی روزمره مردم اثر بگذارد، و بعد از محرم آثار مثبتش در کوچه و بازار، اداره و کارخانه، مدرسه و حوزه و دانشگاه، در پرهیز از ستم، تعدی و تجاوز، و احترام به حقوق دیگران، رعایت حلال و حرام الهی ملموس باشد و انسان حس کند که یک گام به راه و رسم امام حسین(ع) و یارانش نزدیکتر شده است.
دیدگاه‌ها
هنوز دیدگاهی ثبت نشده است. نخستین نفر باشید.
یادداشت، نقد یا دیدگاه خود را بنویسیدبدون ترک این صفحه، برداشت خود را با ما و دیگر خوانندگان در میان بگذارید.