نسبت عقل و وحی در حکمت متعالیه

طرح مسئله

پرسش از نسبت عقل و وحی، از دیرباز یکی از مسائل بنیادین در الهیات اسلامی بوده است. حکمت متعالیه کوشیده است تا میان برهان عقلی، کشف عرفانی و ظاهر شریعت هماهنگی برقرار کند.

عقل و وحی دو بال یک پروازند؛ هیچ‌یک بدون دیگری به مقصد نمی‌رسد.

سه رویکرد

در سنت فلسفی اسلامی دست‌کم سه رویکرد به این مسئله قابل تشخیص است. رویکرد نخست، که به مشائیان نزدیک است، اولویت را به برهان عقلی می‌دهد. رویکرد دوم، از آنِ اهل حدیث، ظاهر نص را مقدم می‌شمارد.

رویکرد سوم، که ملاصدرا نماینده برجسته آن است، این دو را نه رقیب یکدیگر بلکه دو راه به سوی یک حقیقت می‌داند.

نتیجه

آنچه حکمت متعالیه را متمایز می‌کند، نه انکار یکی به سود دیگری، بلکه کوشش برای نشان دادن وحدت غایی آن‌هاست.