حجت الاسلام والمسلمین دکتر بهرام دلیر - بررسی آرای آیت‌الله جناتی از جواز مرجعیت زنان تا بازنگری بنیادین در مناسک حج

تازه‌ترین نشست علمی بررسی آرای فقهی و روش‌شناسی آیت‌الله محمدابراهیم جناتی، با حضور پژوهشگران، اساتید سطوح عالی حوزه و نمایندگان مؤسسات علمی برگزار شد. این نشست که با تمرکز بر واکاوی مکتب «اجتهاد نوین» برگزار گردید، ابعاد ساختارشکنانه و نوآوری‌های فقهی این مرجع تقلید را در مواجهه با مسائل مستحدثه و چالش‌های دنیای مدرن مورد تحلیل قرار داد.

گزارش‌های ارائه‌شده در این نشست نشان می‌دهد که خروجی فقهی آیت‌الله جناتی، محصول یک دستگاه استنباطی متفاوت است که از تقابل با نقدهای علمی ابایی ندارد و مرزهای سنتی فقه را در حوزه‌هایی چون حقوق زنان، مناسک حج و فقه تطبیقی جابه‌جا کرده است.

مکتب «اجتهاد نوین»؛ عبور از افراط و تفریط
به گفته کارشناسان حاضر در نشست، ریشه تکثر و تفاوت آرا در فتاوای آیت‌الله جناتی را باید در روش‌شناسی اصولی ایشان جستجو کرد. وی رویکردهای موجود در علم اصول را به سه دسته «افراطی»، «تفریطی» و «اعتدالی» تقسیم می‌کند و دستگاه فقهی خود را بر پایه روش اعتدالی و با عنوان «اجتهاد نوین» بنا نهاده است.

در این مکتب، حقیقت علمی و استدلال، بر اجماع‌های سنتی و شهرت‌های فقهی ارجحیت دارد. سخنرانان نشست با اشاره به سیره علمی ایشان تأکید کردند که یکی از بارزترین ویژگی‌های آیت‌الله جناتی، استقبال از نقد علمی است؛ تا جایی که اگر منتقدان استدلال متقنی ارائه دهند، وی بدون مقاومت آن را می‌پذیرد و معتقد است «وقتی ملاک، علم باشد، نزاعی شکل نمی‌گیرد.»

تحولات ساختارشکنانه در فقه زنان و حقوق انسانی
بخش عمده‌ای از این نشست به تحلیل فتاوای پیشرو آیت‌الله جناتی در حوزه حقوق انسانی و زنان اختصاص یافت. بر اساس مستندات ارائه‌شده، برخی از مهم‌ترین نوآوری‌های ایشان عبارتند از:

طهارت مطلق انسان: ایشان برای نخستین‌بار در حوزه علمیه نجف، نظریه طهارت ذاتی و مطلق انسان (فارغ از دین و عقیده) را مطرح کرد. این نظریه پس از مباحثات سنگین علمی با مراجع وقت از جمله مرحوم آیت‌الله‌العظمی حکیم، به عنوان یک فتوای تاریخی ثبت شد.

مرجعیت و ریاست‌جمهوری زنان: در عبور از شروط سنتی، ایشان با استناد به مبانی اجتهادی خود، تصدی مقام ریاست‌جمهوری و حتی رسیدن به مقام «مرجعیت تقلید» را برای زنان جایز دانسته است.

عدم شرطیت اعلمیت: وی شرط «اعلم بودن» در مرجع تقلید را ضروری نمی‌داند؛ موضوعی که در مقاله‌ای تفصیلی در نشریه «کیهان اندیشه» منتشر شد و وی شخصاً به نقدهای وارد بر آن پاسخ داد.

بازنگری کاربردی در مناسک حج
یکی از محورهای کلیدی این نشست علمی، تحلیل رویکرد پراگماتیک (عمل‌گرایانه) آیت‌الله جناتی به مناسک حج بود. فتاوای ایشان در این حوزه، مستقیماً معطوف به حل بحران‌های اجرایی و حفظ جان زائران در شرایط ازدحام است:

احرام از جده: برای کاهش تراکم خطرناک جمعیت در میقات «جحفه»، ایشان فتوا داد که زائران می‌توانند از شهر جده محرم شوند. استدلال فقهی وی این است که بر اساس قاعده «عدن‌الحل»، جده نیز می‌تواند میقات احرام برای عمره مفرده باشد.

انتقال قربانی به وطن: در فتوایی بی‌سابقه، ایشان ذبح قربانی در منا را الزامی ندانسته و فتوا داده‌اند که حجاج می‌توانند با هماهنگی خانواده، عمل ذبح و توزیع گوشت را در وطن خود انجام دهند.

تکرار عمره مفرده: برخلاف نظر مشهور که انجام عمره مفرده را تنها یک‌بار در هر ماه قمری مجاز می‌داند، ایشان تکرار آن را در یک روز نیز جایز شمرده است.

فقه مقارن و نگاه فرامذهبی
تحلیلگران در این نشست، رویکرد فرامذهبی آیت‌الله جناتی را یکی از نقاط عطف کارنامه علمی وی دانستند. اعلام رسمی ایشان در مجمع تقریب مذاهب اسلامی مبنی بر توانایی صدور فتوا بر اساس بیست و چهار مذهب فقهی اسلام (و نه صرفاً مذاهب اربعه اهل سنت و فقه جعفری)، نشان از تسلط دایرة‌المعارفی وی بر منابع فقهی جهان اسلام دارد.

در همین راستا، کتاب ده‌جلدی «فقه المقارن» ایشان مورد بررسی قرار گرفت. کارشناسان مزیت استراتژیک این اثر نسبت به کتب کلاسیکی چون «الخلاف» شیخ طوسی را در این دانستند که جناتی صرفاً به نقل آرای مذاهب بسنده نکرده، بلکه «ادله و مستندات» هر مذهب را با رویکردی تحلیلی در کنار یکدیگر قرار داده است.

وسعت دید ایشان محدود به مذاهب اسلامی نبوده است؛ به گفته سخنرانان، وی در جریان سفری به سوریه، با استخراج مبانی از متون مسیحیت، استنباط کرد که راهبه‌های مسیحی نیز از منظر درون‌دینی شرایط احراز مقام کشیشی را دارا هستند.

چشم‌انداز و پیشنهادات نشست
در بخش پایانی نشست، به تألیفات استراتژیک آیت‌الله جناتی اشاره شد؛ از جمله کتاب «یهود حدیثاً و قدیماً» که درباره جنگ شش‌روزه اعراب و اسرائیل نوشته شد و جایزه‌ای ملی در عراق را به خود اختصاص داد. همچنین اعلام شد که کتاب «متفردات فقهی» (آرای منحصر به‌ فرد ایشان) توسط پژوهشگران تدوین شده و در آستانه انتشار است؛ اثری که در کنار کتاب «روش‌های استنباط» (حاوی دست‌کم ۲۵ نوآوری متدولوژیک و بیش از ۵۰۰ مسئله جدید)، می‌تواند منبعی غنی برای کرسی‌های خارج فقه باشد.

کارشناسان با اشاره به قدمت آرای ایشان — از جمله طرح مسئله ولایت فقیه پیش از امام خمینی و مرجعیت تقریرات حج ایشان برای بزرگانی چون آیات عظام شاهرودی، شبیری زنجانی و فاضل لنکرانی — خواستار آن شدند که ظرفیت علمی خانواده و شاگردان ایشان (از جمله آیت‌الله حکیم و شیخ علی عبادی شاهرودی) برای تبیین این آرا بیشتر به کار گرفته شود.

در پایان، پیشنهاد شد تا با برگزاری کرسی‌های علمیِ راهگشا، مجموعه استدلال‌ها و فتاوای کاربردی ایشان در زمینه مناسک حج، جهت بررسی و بهره‌برداری کلان، به مقام معظم رهبری و دستگاه‌های اجرایی ذی‌ربط عرضه گردد.

متن کامل سخنان دکتر دلیر را در ادامه می خوانید:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ. اللَّهُمَّ اهْدِنِی لِلرَّشَادِ وَ أَذْهِبْ غَیْظَ قَلْبِی وَ اجْعَلْنِی مِنَ الَّذِینَ یَهْدُونَ وَ یُهْتَدُونَ.

با تقدیر و تشکر از بانیان جلسه، مؤسسات، ریاست محترم دفتر تبلیغات و اساتید معظم. من چند فتوای ایشان را به عنوان نوآوری ارائه می‌کنم. آیت‌الله جناتی هم از حیث آموزش و هم پژوهش سرشار از نوآوری است. چرا این نوآوری‌ها دیده می‌شود؟ بیشتر به روش ایشان بازمی‌گردد. ایشان اصول را سه روش می‌داند: افراطی، تفریطی و اعتدالی. روش خود را «اجتهاد نوین» تعریف می‌کند که پارامترهای خاصی دارد.

برخی نوآوری‌ها:
- طهارت مطلق انسان را نخستین بار در نجف مطرح کردند که پس از مباحثه با مرحوم آیت‌الله حکیم، منجر به فتوای تاریخی ایشان شد.
- کتاب «یهود حدیثاً و قدیماً» را درباره جنگ شش‌روزه نوشتند و جایزه عراق را بردند.
- در حج، فتوا دادند که به جده نیز می‌توان محرم شد تا ازدحام جحفه کاهش یابد. در مناسک خود استدلال آوردند که عدن‌الحل میقات احرام برای عمره مفرده از جده نیز هست.
- برای اولین بار فتوا دادند ذبح قربانی لازم نیست در منا باشد؛ با هماهنگی خانواده در وطن ذبح و پخش شود.
- جواز تکرار عمره مفرده در یک روز، برخلاف نظر برخی که فقط یک بار در ماه قمری می‌دانستند.
- عدم شرطیت اعلمیت در مرجعیت تقلید که در «کیهان اندیشه» مقاله نوشتند و پاسخ نقدها را دادند.
- فتوا به جواز ریاست‌جمهوری و حتی مرجعیت تقلید برای زنان.
- در سفر به سوریه، بر اساس مبانی مسیحیت استنباط کردند که راهبه‌ها می‌توانند کشیش باشند.
- در دارالتقریب المذاهب الاسلامیه اعلام کردند که طبق بیست و چهار مذهب فتوا می‌دهند، نه فقط مذاهب اربعه و جعفری.

کتاب ده‌جلدی «فقه المقارن» ایشان مزیت‌هایی دارد که در «الخلاف» شیخ طوسی نیامده است: آوردن ادله مذاهب مختلف، نه فقط فتاوا، و مقدمه‌ای علمی و خواندنی.

در کتاب «روش‌های استنباط» نزدیک بیست و پنج مسئله را به عنوان نوآوری بیان کردند. در جلسه‌ای گفتند به پانصد مسئله جدید رسیدم. «متفردات فقهی» ایشان توسط برادر ارجمندم آقای فاضلی نوشته شده و در آستانه انتشار است.

ملاک علم در بحث‌های فقهی مهم است. فخرالمحققین شارح علامه است و می‌نویسد «غَلَّطَ الْمُؤَلِّفُ». علامه حلی در سفر به کربلا کتابی می‌نویسد. جناتی منقدان خود را تشویق می‌کرد. می‌گفتند اگر نقد علمی باشد، پاسخ می‌دهیم؛ اگر نداشته باشیم، می‌گوییم شما درست دیدید. وقتی ملاک علم باشد، نزاع شکل نمی‌گیرد.

از اساتید بزرگ مانند مرحوم سید محمود شاهرودی که تقریرات حج ایشان منبع درسی است، تا آقای شبیری زنجانی و مرحوم فاضل لنکرانی که از این تقریرات استفاده می‌کردند. ولایت فقیه را قبل از امام مطرح کردند. تاریخ در آثارشان مشخص است.

به گمانم اگر وقت بماند، از خانواده محترمشان، صبیه‌شان که همه اهل علم هستند، به خصوص داماد ارشدشان حضرت آیت‌الله حکیم و بزرگوار شیخ علی عبادی شاهرودی از مفاخر فلسفه و عرفان و فقه، استفاده کنیم. امیدوارم مباحث حج ایشان به مقام معظم رهبری عرضه شود و کرسی‌های علمی راهگشا برگزار گردد.

وَ السَّلَامُ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ.