استاد مهدی مهریزی - «فقه زنان»

 استاد مهدی مهریزی، پژوهشگر برجسته حوزه علمیه، در نشست علمی گرامیداشت آیت‌الله‌ العظمی جناتی در مؤسسه فهیم، به تبیین جایگاه این فقیه نواندیش در جریان‌شناسی فقه شیعه پرداخت. وی با دسته‌بندی نسل‌های فقهای نواندیش، کارنامه آیت‌الله جناتی را به‌ویژه در حوزه «فقه زنان»، دارای انسجام مبنایی و ساختارشکنی ضابطه‌مند دانست.

متن کامل سخنان استاد مهدی مهریزی را در ادامه می خوانید:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ. الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ وَ عَلَى آلِهِ الطَّاهِرِينَ. اللَّهُمَّ اشْرَحْ صَدْرِی وَ یَسِّرْ أَمْرِی وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانی یَفْقَهُوا قَوْلِی.

چون عنوان انتخاب‌شده برای حضرت آیت‌الله‌العظمی جناتی «فقیه نواندیش» است، بحث را با این تعبیر آغاز می‌کنم. مطالبی که جناب استاد علیدوست فرمودند خوب بود؛ من در امتداد همان جریان، فقه را قابل دسته‌بندی می‌دانم. در تاریخ فقه دو جریان اخباری و اصولی داریم. جریان اخباری تا امروز ادامه دارد. در جریان اصول دو نوع برداشت دیده می‌شود: نواندیش و سنتی.

وجود تک‌تک فتاوای نو، جریان نمی‌سازد. ما نمونه‌هایی در هشتاد سال پیش داشتیم، اما وقتی چندین فتوا و دیدگاه کنار هم جمع می‌شود، جریانی شکل می‌گیرد. جریان نواندیشی دینی و فقهی به این سوال اخیر در امامیه باز می‌گردد.

برای نواندیشی پنج ممیزه می‌فهمم:
۱. حضور در زمان و درک واقعیت‌های امروزی زندگی انسانی: بسیار مهم است که انسان امروز کیست، چه می‌خواهد و تعلقات فردی، جمعی و جهانی او را بشناسیم.
۲. رویکرد نقادانه به باورها و دانش‌های گذشته: هم باورها و هم دانش‌ها. اگر نگاه نقادانه نداشته باشید، نواندیشی شکل نمی‌گیرد. علم از جایی آغاز می‌شود که در برابر مشهورات و مسلمات علامت سؤال بگذاریم. شاخصه دوم، پرهیز از نگاه تقدس‌گرایانه و بستن جای بحث است.
۳. اشراف و بهره‌وری از دستاوردهای دانش‌های نوین بشری: استفاده از علوم روز و تجربه بشری.
۴. رعایت ضوابط و قواعد مسلم دین‌شناسی: قرآن، سنت، عقل؛ ضوابط و قواعد مسلم، نه آرا.
۵. باور به ظرفیت‌های نهفته در سنت: باور به اینکه کتاب و سنت ظرفیت ارائه دیدگاه‌های نو و حل مشکلات را دارد.

فقیهان نواندیش کسانی‌اند که این ویژگی‌ها را دارند. ظهور و بروز آن‌ها در چهار حوزه برجسته است: حکومت و سیاست، حقوق بشر، مسائل زنان، ادیان و مذاهب.

نسل‌های فقهای نواندیش را تاکنون سه نسل می‌دانم:
- نسل اول: شش فقیه متولد ۱۳۰۵ تا ۱۳۱۶. شیخ فقهای نواندیش مرحوم آیت‌الله جناتی بودند که ۹۵ سال عمر کردند. شامل: مرحوم صادقی تهرانی، مرحوم معرفت، مرحوم آیت‌الله جناتی، مرحوم فضل‌الله، مرحوم شمس‌الدین، مرحوم آیت‌الله صانعی. سه نفر رساله عملیه و مرجعیت داشتند: صانعی، جناتی، فضل‌الله.
- نسل دوم: متولدین دهه بیست. شامل مرحوم سید محمد موسوی بجنوردی، استاد سید مصطفی محقق داماد و دیگران.
- نسل سوم: متولدین دهه سی و چهل که خوشبختانه در جلسه حضور دارند.

این فقها در چهار حوزه دیدگاه‌های قابل توجهی دارند. تقریباً همه در حوزه زنان صحبت دارند. در حکومت و سیاست برخی بیشتر و برخی کمتر پرداخته‌اند. مرحوم شمس‌الدین «نظام الحکم و الاداره» و «جهاد العامه» را دارد. مرحوم آیت‌الله صانعی و آیت‌الله جناتی در مسائل فقه زنان برجسته‌اند. فقه مقارن و ادیان و مذاهب نیز بسیار مهم است.

به گمان من آیت‌الله جناتی در میان این فقهای نواندیش دو امتیاز داشت:
یک: بسیاری از فقهای نواندیش دو کاستی دارند: مبانی آرا و دیدگاه‌ها را منسجم نکرده‌اند، و مسائل هر حوزه را پراکنده دیده‌اند. آیت‌الله جناتی با آثاری مانند «ادوار فقه»، «تحول زمان»، «فقه و زمان»، مبانی استنباط‌هایشان را مدون کردند.
دوم: فقه مقارن و ادیان و مذاهب در آثار ایشان برجسته است. سال‌ها تدریس و خروجی آن بخشی از مجلدات فقه است.خود مرحوم آیت‌الله جناتی در بحث مبانی اجتهاد هشت نکته ذکر کردند که ویژگی‌های شیوه نوین اجتهادی نامیده می‌شود:
۱. بررسی در منابع معتبر در چارچوب روش اصولی معتدل.
۲. پرهیز از روش اخباری و اصول احتیاطی.
۳. توجه به عرصه‌های اجتماعی و حکومتی دین.
۴. پرهیز از موارد انتزاعی.
۵. توجه به واقعیت‌های زمان.
۶. بررسی درونی و بیرونی موضوعات و تحول زمان.
۷. توجه به ملاکات احکام.
۸. رعایت مقتضای احوال و اعصار در مقام اجرا.

در حوزه مسائل زنان، هجده فتوا دارند که با فتاوای مشهور ناسازگار است:
- شرط نبودن مرد بودن در مرجعیت یا تقلید.
- امام جماعت زنان برای زنان.
- تصدی مقام قضاوت.
- تصدی مقامات سیاسی اجتماعی.
- ادامه تحصیل در دانشگاه‌ها با استاد مرد.
- رانندگی ولو آموختن نزد مرد اجنبی.
- عدم شرطیت اذن پدر در ازدواج دختر رشیده.
- اختیار طلاق در چهار مورد به زن.
- جلوگیری زن از بارداری بدون رضایت شوهر.
- حضانت پسر تا دو سالگی و دختر تا هفت سالگی با مادر، و این حکم تعبدی و قابل اسقاط نیست، بلکه حق است.
- حضانت بستگی به شرایط دارد.
- پیدایش بلوغ به عادت ماهانه مربوط است.
- بیرون رفتن زن از منزل در صورت منافات با شوهر نیاز به اجازه دارد.
- یائسگی سن خاصی ندارد.
- اجتماع زنان و مردان برای خواندن سرودهای حماسی جایز است.
- جواز ازدواج مرد مسلمان با زنان کفار اهل کتاب.
- ارث زن از کل ماترک.