خانم دکتر اشرف جناتی - «اجتهاد نوین» روایت خانواده از تحول‌خواهی فقهی آیت‌الله جناتی

در ادامه سلسله‌ نشست‌های واکاوی نو آوری فقهی آیت‌الله محمدابراهیم جناتی، دکتر اشرف جناتی در سخنانی تحت عنوان «آیت‌الله جناتی به روایت خانواده»، به تبیین دقیق لایه‌های پنهان روش‌شناسی و مراحل اجتهاد در اندیشه این فقیه پیشرو پرداخت. این گزارش، با نگاهی به جزئیات فنی مطرح شده، ابعاد «فقه حکومتی» و نقش «زمان و مکان» را از دیدگاه ایشان تحلیل می‌کند.

آناتومی اجتهاد؛ از اکتشاف تا استنباط
بخش اصلی این نشست علمی به کالبدشکافی مراحل هفت‌گانه اجتهاد اختصاص داشت. دکتر اشرف جناتی با تأکید بر اینکه پدرش مراحل اجتهاد را در هر دو مکتب شیعه (خاصه) و سنی (عامه) به‌صورت تطبیقی به تحقیق رسانده است، چارچوبی فنی از فرایند استنباط را ارائه کرد که فراتر از رویکردهای سنتی حوزه است.

به گفته وی، اجتهاد در نگاه آیت‌الله جناتی یک فرآیند خطی ساده نیست، بلکه سیستمی پیچیده شامل مراحل زیر است:
۱. مرحله صغروی: کشف دلالات و تبیین مبانی اولیه اصول فقه.
۲. تجهیزات اجتهادی: نقد و بررسی حجیت ادله ظنیه (ادله‌ای که قطعیت ندارند اما معتبرند).
۳. مدیریت تزاحم: بررسی ادله‌ای که در مقام اجرا با یکدیگر تداخل دارند.
۴. حل تعارض: مواجهه با ادله اجتهادی متضاد.
۵. حکومت و ورود: تشخیص تقدم یک حکم بر حکم دیگر از منظر ساختاری.
۶. قواعد ترجیحات: به‌کارگیری ملاک‌های برتری‌دهنده میان ادله.
۷. انتقال به ادله فقاهتی: عبور از ادله اجتهادی به سمت اصول عملیه (اصول اربعه).

تحلیلگران معتقدند این صورت‌بندی دقیق، نشان‌دهنده یک «نقشه راه علمی» برای فقیهی است که می‌خواهد در دنیای مدرن به مسائل مستحدثه پاسخ دهد.

تغییر «موضوع»؛ کلید فهم فقه پویا
یکی از چالش‌ برانگیزترین مباحث این نشست، بازتعریف نقش «زمان و مکان» در فقه بود. اشرف جناتی با ارجاع به دیدگاه‌های دکتر خسروپناه و والد خود، استدلال کرد که تغییر احکام با گذشت زمان، صرفاً ناشی از «تغییر زمانه» نیست، بلکه ناشی از «تغییر ماهوی موضوع» است.

وی با ذکر مثال کلاسیک «خرید و فروش خون»، توضیح داد که اگر حکمی در گذشته حرام بوده و امروز جایز است، به این دلیل است که منفعت عقلایی و پزشکیِ خون، موضوع را از «نجاست بی‌فایده» به «کالای حیاتی» تغییر داده است. این تحلیل علمی نشان می‌دهد که فقیه باید علاوه بر متون دینی، بر ویژگی‌های درونی و بیرونی موضوعات اجتماعی نیز اشراف داشته باشد.

عبور از «شهرت فتوایی» به نفع «کتاب و سنت»
گزارش‌ها حاکی از آن است که آیت‌الله جناتی در دوران اقامت در نجف (دهه ۱۳۴۰ شمسی)، پایه‌های فقهی خود را بر اولویت مطلق «کتاب و سنت» بنا کرده است. دکتر اشرف جناتی تأکید کرد که در مکتب ایشان، «شهرت فتوایی» یا «اجماع منقول» تا زمانی که دلیل قطعی بر رأی معصوم نباشند، نمی‌توانند مانع استنباط حکم جدید شوند.

نتیجه این رویکرد، فتاوای جریان‌سازی چون «طهارة الکتاب» (۱۳۴۹) بود که بعدها به نظریه «طهارت مطلق انسان» (۱۳۷۰) منتهی شد؛ نظریه‌ای که مرزهای تعامل فقهی با جهان خارج را بازتعریف کرد.

فقه حکومتی؛ فراتر از احکام فردی
در این نشست، ضرورت تحول فقه پس از تشکیل نظام اسلامی بر اساس ولایت فقیه مورد تأکید قرار گرفت. به گفته دکتر جناتی، والد ایشان معتقد است احکام فقهی که در دوران انزوای روحانیت صادر شده بود، برای اداره یک «حکومت» ناکافی است.

ایشان بر این باور است که حتی احکام فردی باید در بستر «فقه حکومتی» بازنگری شوند. این نگاه راهبردی، فقه را از یک مجموعه تکالیف شخصی به یک «برنامه مدیریت جامعه» تبدیل می‌کند که در آن مصلحت عمومی و نیازهای نظام سیاسی، بخشی از متغیرهای اجتهاد محسوب می‌شوند.

جمع‌بندی و تحلیل علمی
سخنرانی دکتر اشرف جناتی نشان داد که میراث آیت‌الله جناتی صرفاً در فتاوای شالوده‌شکن او نیست، بلکه در «متدولوژی» (روش‌شناسی) اوست. او با باز کردن فضای گفت‌وگو در مجلاتی مانند «کیهان اندیشه» و کرسی‌های آزاداندیشی، راه را برای نسلی از فقها باز کرد که به جای تکرار گذشتگان، به دنبال استخراج پاسخ‌های نو از منابع کهن هستند.

این نشست با این پیام به پایان رسید که برای بقای پویایی حوزه، باید میان احترام به فقهای سلف و نیازهای حکمرانی مدرن، تعادلی علمی برقرار کرد؛ مسیری که آیت‌الله جناتی با تکیه بر عقل و نقد مستمر، پیش‌قراول آن بوده است متن کامل سخنان دکتر اشرف جناتی را در ادامه می خوانید:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ. الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ عَلَى سَیِّدِنَا وَ نَبِیِّنَا أَبِی‌الْقَاسِمِ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّیِّبِینَ الطَّاهِرِینَ، الَّذِینَ أَذْهَبَ اللَّهُ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَ طَهَّرَهُمْ تَطْهِیرًا.

با عرض سلام و ادب خدمت اساتید بزرگوار. سلام و درود می‌فرستم در ابتدای سخن بر یگانه دوران از فقهای شیعه در دوره غیبت که احیاکننده اسلام ناب محمدی و سبب عظمت آن پس از چهارده قرن در کشور اهل بیت شد، و بر ادامه‌دهنده با صلابت راه ایشان، رهبر بزرگوار شهید، و همه مربیان ما، خاصه والد بزرگوار، و آرزوی سلامتی برای رهبر معظم و ملت سرافراز ایران.

مباحث اساتید بزرگوار را شنیدیم و بسیار بهره بردیم. نکته‌ای در مورد ادوار و مراحل اجتهاد با توجه به تحقیقات ایشان مطرح می‌کنم. اجتهاد ادواری دارد که گاهی راجع به مرحله‌هایی است که از حیث تاریخ بر آن گذشته و به مرحله کنونی رسیده. حضرت آیت‌الله‌العظمی جناتی ادوار اجتهاد را در خاصه و عامه به تحقیق رساندند. شاید بتوان گفت چنین تشریح و تبیینی به طور فراگیر در مذاهب عامه و خاصه انجام نشده است.

اجتهاد علاوه بر مراحل تاریخی، مراحلی درون‌خود دارد: از مباحث صغروی تا کبروی، تعارض ادله، انتقال به ادله فقاهتی یا اصول اربعه:
- مرحله اصول فقهی دلالات و اکتشافات: بیانگر مسائل صغروی اصول فقه.
- مرحله اصول فقهی تجهیزات اجتهادی: نقد و تحقیق حجیت ادله ظنیه.
- مرحله تزاحمات ادله‌ای که حجیت آن‌ها به اثبات رسیده.
- مرحله دشوار تعارض ادله اجتهادیه.
- مرحله حکومت و ورود.
- مرحله دشوار قواعد ترجیحات ادله.
- مبحث انتقال از ادله اجتهادی به ادله فقاهتی.

والد بزرگوار از سال‌های دور در نجف اشرف درباره مسائل مستحدثه پژوهش‌های جامعی آغاز کردند. با توجه به شرایط زمان، مکان و نیاز جامعه، مسائل مستحدثه را با مبانی فقه اجتهادی و بهره‌گیری از کتاب، سنت و عقل به صورت پویا مطرح می‌کردند و منشا تحولات چشمگیر شدند.

ایشان به تلاش‌های فقهای سلف احترام می‌گذاشتند، اما برخی احکام را مربوط به زمان همان فقیه می‌دانستند. با توجه به تشکیل نظام اسلامی بر اساس ولایت فقیه، عقیده داشتند باید احکام حتی فردی از دیدگاه فقه حکومتی بررسی شود. حکمی که فقیهی در گذشته در محدوده‌ای خاص داد، برای زمان حکومت اسلامی ناکافی و نیازمند تغییر است. ایشان با سرمایه علمی پربار وارد عرصه تبیین فقه حکومتی شدند.

تأکید ایشان بر نقش زمان و مکان در اجتهاد بود. یک رخداد واحد در شرایط مختلف ممکن است تغییر کند. استاد بزرگوارم جناب آقای دکتر خسروپناه به این نکته اشاره کردند که موضوع تغییر می‌کند، نه صرف زمانه. مثلاً خرید و فروش خون در زمانی حرام بود و اکنون جایز است؛ زیرا موضوع تغییر کرده است.

از همان ابتدا پژوهش در این موارد را آغاز کردند. کتاب «طهارة الکتاب» در سال ۱۳۴۹ در نجف چاپ شد و منجر به طهارت مطلق انسان در سال ۱۳۷۰ در قم گردید. تأکید داشتند اجتهاد باید بر اساس نخستین منابع یعنی کتاب و سنت باشد. موضوع باید از نظر ویژگی‌های درونی و بیرونی بررسی شود. فقیه موظف است بر اساس کتاب و سنت حکم جدید را استنباط کند، بدون توجه به شهرت فتوایی یا اجماع منقول، مگر آنکه کاشف از رأی معصوم باشد.

موارد خلاف مشهور در بیانات اساتید آمد. در قم و سایر استان‌ها، با تشکیل کرسی‌های آزاداندیشی و مجله «کیهان اندیشه»، راه برای گفت‌وگو باز شد و نقش برجسته ایشان در گسترش این فضای مبارک بر کسی پوشیده نیست.

از همه بزرگوارانی که تلاش کردند تا بخشی از دانش و زحمات علمی والد بزرگوار به عنوان یکی از سربازان حضرات معصومین بیان شود، سپاسگزارم. این مجالس زمینه بهره‌برداری از آثار علمی یک دانشمند شیعه را فراهم می‌کند. خداوند به همه ما اخلاص در مسیر اهل‌بیت عطا کند. وَ الْعُذْرُ عِنْدَ کِرَامِ النَّاسِ مَقْبُولٌ. وَ السَّلَامُ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ. اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ.